PRINSES IRENE

Prinses Irene, een zus van de voormalige koningin Beatrix, trouwde in 1964 met Prins Carlos Hugo de Bourbon de Parma, een troonpretendent om dictator Franco op te volgen. Dat huwelijk werd een tragedie. Carlos Hugo ambieerde een koning van het volk te worden, maar met zijn progressieve ideeën vervreemde hij de traditionele achterban van zich. Die stoorden zich ook aan de glamour van prinses Irene, die zich door verschillende media uitgebreid in een bikini liet fotograferen. Een prinses met een blote buik kon echt niet in een land waar preutsheid regeerde. De traditionele, extreemrechtse vleugel van de Carlisten schoof de jongere broer Sixtus als kroonpretendent naar voren. De richtingenstrijd bereikte zijn climax in 1976, toen op de Montejurra tijdens een confrontatie vijf doden vielen. Het betekende meteen de ondergang van de beweging. Bij de eerste vrije verkiezingen na de dood van Franco in Spanje behaalde Carlos Hugo geen enkele zetel. Irene had maar één verklaring. Volgens haar memoires waren ze hun tijd ver vooruit geweest. ‘Ons werk liep daarop stuk. Ons huwelijk ook.’ In 1980 ging het stel uit elkaar. (Biografieportaal)

Niet dat ik speciaal geïnteresseerd ben in prinsessen of het Oranjehuis. Dat is politiek gemarginaliseerd en dus niet meer zo belangrijk behalve dan voor mode influencers, sentimentele nationalisten en uiteraard de roddelpers. 

Maar voor prinses Irene heb ik een boontje. Dat was vroeger al zo. Ik heb ze altijd de knapste van het stel gevonden en ook nog eigenzinnig. Katholiek worden, trouwen met een telg uit een voormalig Spaans koningshuis en vanwege je grote liefde bedanken voor het lidmaatschap van het Oranjehuis. Wie durft dat?

Ik dacht altijd dat ze tot het katholicisme bekeerd was omdat ze trouwde met een katholieke troonpretendent. Niks is minder waar zegt ze in een gesprek met Thijs van den Brink in het EO programma "Adieu God?", en programma waar ik verder nooit naar kijk. 

Ze is naar eigen zeggen katholiek geworden omdat het een lichter geloof is dan het protestantisme waar ze mee opgevoed is en dat ze in haar Zwitserse schoolleven nog bijgespijkerd heeft. Toen heeft ze haar belijdenis gedaan in een soort algemeen protestantisme. Ze wilde niet in een of ander protestants hokje zitten. Ze verzekerde Thijs dat haar belijdenis een zeer heuglijke dag was, dat ze zich heel blij voelde. Ik denk dat het net zoiets is als bij katholieken die de eerste en de plechtige communie doen. Dat zijn feestdagen die je niet vergeet.

Uiteindelijk werd ze dus katholiek omdat het een lichter geloof is. Als van huis uit katholiek snap ik dat. Ik heb gemerkt dat protestanten een strenger geloof hebben dat vooral gericht is op het (Bijbelse) woord alsof dat een Goddelijk wetboek van strafrecht is. Bij Katholieken is dat veel minder, als die de Bijbel al lezen. In de ogen van katholieken is God geen alleenheerser die je alsmaar moet dienen. Katholieken zijn doordrongen van hun onvolmaaktheid. 

Het was me bekend dat ze zich na haar scheiding bekeerd heeft tot een soort natuurgeloof, uiterst persoonlijk opgevat en absoluut niet geïnstitutionaliseerd. Ze is wat dat betreft zeer eigentijds. 

Die natuurliefde, het je éen voelen met de natuur of het universum is een mooie gedachte. Het brengt je tot de mooie, lieve of zelfs romantische gedachten. God in de natuur, God is de natuur. Helaas heeft de natuur net als de mens ook zijn kwade kanten en niet alleen omdat wij mensen er ons mee bemoeien en dat is dan weer niet zo goddelijk. 

Laat de natuur zijn gang gaan en de kindersterfte neemt schrikbarend toe, net als enge ziektes en pandemieën, vroege dood, honger en armoede vanwege mislukte oogsten en klimaatrampen. Zo eenvoudig is het dus niet.

Ik zie de huidige overtrokken natuurliefde meer als een intuïtieve reactie van stedelingen op hun doorgeslagen gemoderniseerde, onpersoonlijke, eenzame stadscultuur waar de zingeving aan het leven uit is verdwenen. Het is een noodverband om nog ergens zin te vinden. 

Het is een houvast en Irene is er gelukkig mee. Haar natuurervaring helpt haar door het leven heen. Ze vindt er troost in en het helpt haar bij het maken van de juiste keuzes. Het helpt om het kwaad buiten de deur te houden. Dat is al heel wat, meer dan menig aardmens aan kan. Daarenboven is ze ook niet bang voor de dood. Dat is altijd prettig als je natuurlijke houdbaarheidsdatum nadert. Kortom, ik zag een tevreden mens.

Wat ik jammer vond, is dat haar hele Spaanse ervaring niet ter sprake is gekomen. Spanje is nog altijd een door en door katholiek land. Zelfs de ongelovigen en de actieve atheïsten zijn er nog katholiek. Het is een land met een ongelooflijke rijke katholieke cultuur die alle aspecten van ons bestaan bestrijkt, van goed tot kwaad, van liefde tot haat, van zwaar tot licht en vrolijk tot somber.

Heeft Irene er niks van meegekregen of was het alleen maar een negatieve ervaring omdat ze na haar scheiding van haar katholieke geloof is gevallen? Was haar scheiding ook oorzaak van de breuk met het katholicisme? Daar had Thijs even naar moeten vragen. 

BRIEF AAN GERARD REVE 1.

 

Gerard Reve (rechts) en Hans Keller tijdens de toekenning van de P.C. Hooft-prijs in de kerk van het Allerheiligste Hart te Amsterdam, 23 oktober 1969. Foto: Bert Verhoeff / Nationaal Archief.

Beste Gerard,

Vandaag is je 100ste geboortedag. Toen je nog leefde en ik je boeken las, heb ik je een kaartje gestuurd. Ik liet je weten dat ik genoot van je boeken ook al ben ik geen huisvrouw. Ik heb helaas nooit antwoord van je gekregen. Dat zou ik maar wat graag gehad hebben. Eindelijk een kaart of brief van een Nederlandse beroemdheid in huis.

Eerlijk gezegd hoopte ik toen op een begin van meer contact door brieven. Wat zou ik graag brieven aan je geschreven hebben. Ik wilde toen bijvoorbeeld graag weten waarom je katholiek geworden bent, in een tijd dat iedereen van zijn geloof afviel of zelfs Marxistisch werd. 

Ik heb heel wat leeftijdsgenoten gekend die nadat ze van hun katholieke geloof waren gevallen, zich bekeerden tot de Communistische Partij Nederland want, zo zeiden ze, die doet tenminste iets voor de arbeidersklasse. 

In die tijd was ook ik van mijn ouderlijk geloof gevallen en bezig me te bekeren tot het Marxisme. Communist ben ik nooit geworden. Een politieke partij met een krant die De Waarheid heette, was mij te simpel. Mensen die zeggen de waarheid te dienen en dat ook nog in een krant durven schrijven, zijn niet te vertrouwen. 

Maar om terug te komen op mijn vraag, was je echt katholiek, meende je het of was het maar een act zoals zoveel van je optredens? Er moest immers brood op de plank komen, zo zei je ter rechtvaardiging van je spectaculaire optredens. En dat is natuurlijk waar, van de wind kun je niet leven.

Veel mensen waren daarom geneigd je katholicisme niet ernstig te nemen. Anderen, zoals Drs. Bert Boelaars, vonden het beter om te doen of je een beetje gek was. Volgens hem was jij als “zelfverklaarde katholiek meer vrijdenker en humanist dan je zelf wil weten.” Zo zit dat dus, je verklaart je zelf katholiek maar beseft niet dat je humanist bent. Zo ken ik er nog wel een paar.

Ik denk dat je bekering tot het katholicisme wel degelijk echt was. Het was een reactie op je communistische opvoeding. Een wereld waarin voor gevoel en fantasie geen plaats is waar zelfs geen ruimte voor individuen bestaat. Alles voor de vooruitgang. Voor communisten ligt de geschiedenis van de mensheid met hun grote gelijk voor eeuwig en altijd vast. De communistische partij weet wat het beste voor je is.

Jouw ironische kijk op het communisme versterkte mijn twijfels over het communisme. Door enige zelfstudie had ik reeds ontdekt dat het communisme een doodlopende weg is. In ieder geval geen betere weg voor zingeving aan mijn leven dan bijvoorbeeld het katholieke geloof. Dankzij jou geschriften zag ik in dat het katholieke geloof een grotere schat en meer geestelijke reserves bezit voor levensgeluk en inzicht in leven en welzijn van de mensen dan het communisme. Dankzij jou werd ik definitief bekeerd van mijn bekering. 

Ik neem je verklaring aan je vrienden dat zij je intrede in de Rooms Katholieke Kerk moeten beschouwen “als de formele bevestiging van een reeds jaren bestaande toestand, maar voorts, en vooral, als een daad van loyaliteit”, serieus. Ik sluit me graag aan bij je vaststelling dat de Rooms Katholieke Kerk de beste kansen heeft om religieuze idealen te verwerkelijken ook al zul je niet oud genoeg worden om daarvan veel mee te maken. 

“Mij staat een religie voor ogen, waarvan de belijder niet anders zal beogen dan zichzelf te openen voor God, inplaats van God te willen bemachtigen en dienstbaar te willen maken aan de vervulling van infantiele begeerten; een geloof, dat misschien eens zal mogen heersen, en waarin de mens de moed zal vinden zijn Godsbegrip los te maken van elke hoop en elke verwachting van welk heil dan ook; een geloof, dat de noodzaak van de Dood zal willen inzien, en begrippen als Verlossing en Eeuwig Leven niet zal interpreteren als een zich na de Dood voortzettend, altijddurend heden.

Aan het ritueel dat sommigen Uwer geheel, anderen gedeeltelijk, als bespottelijk, archaïes en zinloos beschouwen - en ik kan niet loochenen dat sommige Uwer gedachten mij niet vreemd zijn - onderwerp ik mij, omdat ik mijn verantwoordelijkheid heb erkend, en besef dat mijn opdracht, zoals ik die zie, niet buiten maar binnen de Rooms Katholieke Kerk ligt.

Ik blijf dezelfde die ik was, en U behoeft niet bevreesd te zijn dat ik iemand word die de hele dag in zijn brevier leest en zelfs bij het fietsen nog apologetiese brochures raadpleegt.

Tenslotte nog dit: God is de enige werkelijkheid - al het andere is een illusie en een begoocheling.” (G. K. van het Reve, Bij mijn intrede in de Rooms Katholieke Kerk, Tirade, Jaargang 10 (nrs.109-120), 1966)

We moeten niet teveel verwachten in ons leven. Moge je rusten in vrede en in de zaligheid van de eeuwige waarheid.

Petrus

GERARD REVE EN GODSDIENST ALS MEDICIJN VOOR ZENUWLIJDERS

Gerard Reve dweepte net als veel Katholieken (waaronder ook de Poolse paus Johannes Paulus II) met de Heilige Maagd Maria, Onze Lieve Vrouw, middelares bij haar zoon Jezus Christus en diens Vader en troosteres voor de onrustige en dwalende ziel. Zijn pose op de foto is uiteraard bestudeerd. De rozenkrans om zijn nek is overdreven ook al is de rozenkrans voor veel Katholieken een  Mariasymbool waar men aan gehecht is. De wijn was zijn aardse toeverlaat maar ook het symbool van het bloed dat Christus aan het kruis vergoten ter verlossing van de mensheid. Vandaar dat tijdens de Heilige Mis wijn in bloed wordt veranderd ter nagedachtenis aan dit offer van God's zoon Jezus Christus. De schedel is een aanklacht tegen ijdelheid. 

Het is altijd boeiend een hypothetische analyse te lezen over iemands werk. Ik bedoel het boek ‘ Jezus Maria! Van het Reve, van het Violet en de Dood’ van Wim Wennekes (1996). WW vertelt daarin over zijn zoektocht naar het antwoord op de vraag waarom Gerard Reve zich tot het Rooms Katholieke geloof bekeerde. Een vraag die velen zich hebben gesteld. Nederlandse intellectuelen kunnen zich niet voorstellen dat mensen met een normaal verstand, gelovig kunnen zijn. 

Het vermoeden is vaak geuit, o.a. door collega schrijver W.F. Hermans, dat de bekering van Reve een marketingtruc was ter verhoging van de verkoopcijfers van zijn boeken. Dat was zeker zo toen een klacht over godslastering leidde tot het zogenaamde Ezelsproces. Reve zat toen gebeiteld in de publiciteit maar of hij daarom RK gelovige werd is toch wel eng gezien.

De psycholoog Wennekes kijkt er in ieder geval anders tegenaan. Hij verklaart diens bekering als het gevolg van zijn overgevoelige aard. Reve is immers een zenuwlijder vol muizenissen, die van een mug een olifant maakt. Soms tot ergernis van een lezer zoals ik. Door toeval geholpen ontdekt Wennekes een verband tussen Reve’s overgevoeligheid zoals die in ‘De Avonden’ tot uiting komt en het boekje ‘De kleine neurasthenicus; beknopte handleiding tot een ordentelijk leven’ van dr. Herman Gerard de Cock (1922).

In ‘De Avonden’ citeert Reve uit dat boekje en noemt ook de methode Coué, geschreven als Koewee. Deze selfmade zenuwarts stond in de jaren twintig van de vorige eeuw bekend om zijn methodische aanpak van de zenuwzieke met o.a. de spreuk “iedere dag, in alle opzichten, gaat het mij beter en beter.” Als zenuwlijders deze meditatieve zin maar vaak genoeg herhalen worden ze vanzelf beter.

Een andere figuur uit de Cock’s boekje die Reve aanhaalt, is de gediplomeerde Franse zenuwarts Janet. Wennekes schrijft daarover op blz.41 het volgende: “Reden om in dit boek  over de geestelijke ontwikkeling van G.K. van het Reve aan het bestaan van Pierre Janet te herinneren is niet zozeer dat diens naam in De Avonden enkele malen en in De kleine neurathenicus vele malen wordt genoemd, maar vooral de kijk die Janet op zenuwlijders ontwikkelde en die als een handschoen past op de geaardheid van G.K. van het Reve en diens late bekering tot het katholicisme.”

Wat bij de methode Janet opvalt is de plaats die hij religie toekent als middel om de zenuwlijder los te maken uit zijn oude milieu en zijn eigen leven in te richten: “De godsdienst lijkt te zijn uitgevonden door een geniaal psychiater die geobsedeerden wilde behandelen.” (Wennekes blz.44).

Nu zijn we aangekomen op het punt waar het bij Wennekes om draait. Reve zou de godsdienst ontdekt hebben als een methode om zijn eigen onrust, onzekerheid en roerige zieleleven aan te pakken. Een mooie gedachte en wie weet, zit er een kern van waarheid in. Maar toen hij De Avonden schreef, had hij nog geen afstand genomen van het Communistische geloof dat hij van thuis uit had meegekregen. Dat kwam pas veel later.

Uit de reacties op vragen van Wennekes blijkt dat Reve zelf het verband tussen De Avonden en zijn bekering maar smalletjes vindt. Godsdienst en geloof zijn bij Reve meer dan een methode om zichzelf als zenuwlijder te genezen. Maar het is natuurlijk wel een geruststellende gedachte voor de wetenschap: godsdienst als een wetenschappelijke methode ter genezing van zenuwlijders. Je moet er maar op komen.