35. HOE ZIT DAT IN OSS? ACTIE TOT BEHOUD ORGANON

Jan Marijnissen als voorman van de SP fractie in de Tweede Kamer voert actie tot behoud van arbeidsplaatsen bij Organon, een onderdeel van het Amerikaanse MSD.

Met de verkoop van Organon door moederbedrijf AkzoNobel aan het Amerikaanse bedrijf MSD begint de lijdensweg van het voor Oss zo belangrijke bedrijf Organon. De verkoop zelf werd gerechtvaardigd vanuit de opvatting dat AkzoNobel zich meer moest richten op zijn kernactiviteiten.

Door critici van de verkoop van Organon wordt dit gehekeld als een eenzijdige kijk. Het is maar de vraag of zo’n opvatting onder alle omstandigheden geldig is, zeker in het geval van Organon. Het bedrijf was winstgevend en vormde geen belasting of sta-in-de-weg voor de winstgevendheid van de andere activiteiten van AkzoNobel.

Wat vermoedelijk in belangrijke mate heeft meegespeeld bij de verkoop van Organon door AkzoNobel is dat toen de Angelsaksische zienswijze populair was dat een bedrijf vooral ook handelswaar is dat meerwaarde moet opleveren voor aandeelhouders. De geldwaarde van het bedrijf begon zwaarder te wegen voor de aandeelhouders dan de sociaal-economische waarde van het bedrijf. 

De economisch waarde van Organon zit in de kennis die het bedrijf in de loop van zijn bestaan heeft opgebouwd waardoor het in Nederland een van de modernste en meest dynamische medisch biologische bedrijven is geworden. 

Die sociaal waarde van Organon zit in de werkgelegenheid die het verschaft. Met 4.500 werknemers vormt het bedrijf de basis voor het inkomen van veel mensen en hun gezinnen. De betekenis van het bedrijf voor Oss kan daarmee moeilijk overschat worden.

Het nieuwe Amerikaanse moederbedrijf besluit in 2010 tot een omvangrijke reorganisatie van Organon is Oss waardoor het bedrijf zo goed als helemaal uit de stad zou verdwijnen. De alarmbellen rinkelen nu nog harder dan in 2007 toen het bedrijf werd verkocht. MSD wil meer dan de helft van de banen schrappen. De hele onderzoeks- en ontwikkelingsafdeling met 1100 werknemers zou naar het buitenland verplaatst worden.

Ondertussen wordt er ook van buiten het bedrijf heftig geprotesteerd tegen de reorganisatieplannen. Zoals te verwachten, is het vooral de SP afdeling Oss die zich roert. Ze organiseert in het centrum van de stad een manifestatie met o.a. de slogan “Organon hoort bij Oss”. Jan Marijnissen, als leider van de SP fractie in de Tweede Kamer, sprak de manifestanten toe tezamen met medewerkers van Organon.

De bekende hoogleraar economie Arnold Heertje vindt dat het bedrijfsleven het bedrijf moet redden van de ondergang. Hij denkt dan aan Philips en AkzoNobel, het bedrijf dat Organon enkele jaren daarvoor in de verkoop had gedaan.

Binnen het bedrijf zelf komt ook veel verzet op gang tegen de reorganisatieplannen, niet alleen van de ondernemingsraad en de vakbonden maar wel zo belangrijk, ook van de raad van commissarissen. De ondernemingsraad wil een rechtszaak aanspannen bij de ondernemingskamer van de rechtbank in Amsterdam maar ziet daar vanaf na toezeggingen van MSD dat er naar een alternatief zal worden gezocht.

De reorganisatie gaat uiteindelijk niet door maar daarmee is de kous niet af. De productieafdeling blijft in Oss maar de onderzoeksafdeling met 440 mensen wordt afgestoten. Uiteindelijk verdwijnen in tien jaar tijd ongeveer 2000 banen. Het blijkt moeilijk om het vrije verkeer van kapitaal aan banden te leggen vanuit een gemeente. 

Zelfs de Haagse politiek heeft weinig greep op dergelijke ontwikkelingen. Dat heeft het ten dele aan zichzelf te danken. Men is daar huiverig om in te grijpen vanwege slechte ervaringen met het behoud van de scheepswerf Verolme (jaren zeventig vorige eeuw). Die is na miljarden injecties toch verloren gegaan voor de Nederlandse economie. Bovendien wil Nederland een zo open mogelijk handels- en investeringsland blijven. Politiek ingrijpen zou een verkeerd signaal kunnen zijn.

34. HOE ZIT DAT IN OSS? ORGANON.

 

Bezoek van HM Koningin Juliana aan de onderzoeksafdeling van Organon in Oss in 1961. Naast haar loopt Dr. Saal van Zwanenberg. 

Salomon van Zwanenberg werd in 1889 in Oss geboren als de oudste zoon (en tweede van elf kinderen) in het gezin van Arnold van Zwanenberg, een Joodse veehandelaar van de derde generatie, die kort daarvoor ook een exportslachterij voor de Engelse markt (vooral voor bacon) was begonnen. Diens grootvader Abraham Nathanzoon, afkomstig uit het dorp Schwanenberg bij Erkelenz (Duitsland), had in

1811 (onder het Franse bestuur) voor hemzelf en zijn gezin de familienaam “Van Zwanenberg” aangenomen. In de jaren 1890-1910 groeide het exportbedrijf sterk, mede door de oprichting van diverse nevenbedrijfjes zoals een darm-zouterij, een vetsmelterij, een borstelfabriek en later een ijsfabriek. In 1910 werd de firma “Zwanenberg” opgericht, een naamloze vennootschap met uitsluitend familieleden als aandeelhouders.

Inmiddels was Salomon (verder altijd Saal genoemd), die, na het doorlopen van de 3-jarige HBS in Den Bosch, op last van zijn vader onderop in het bedrijf was begonnen, opgeklommen tot procuratiehouder. Hij trouwde in 1912 met Netty van Gelder, dochter van een Joodse juwelier uit Den Haag; uit dit huwelijk werden twee dochters geboren: Kittie in 1913 en Irene in 1915. Saal was een harde en gedisciplineerde werker, met een scherp verstand, een fabelachtig geheugen en een groot inzicht in cijfers. Zijn hang naar kennis was even groot als zijn respect voor de wetenschap en haar beoefenaren. Deze instelling en zijn overtuiging dat de vele dierlijke organen, die steeds bij het slachtafval terecht kwamen wellicht beter benut konden worden, brachten hem er al in 1922 (een jaar nadat hij de leiding van het bedrijf had overgenomen) toe om samen met een bevriend adviseur Dr. Jacques van Oss en de kort tevoren in Amsterdam benoemde hoogleraar farmacologie Prof. Ernst Laqueur een nieuwe onderneming voor te bereiden. Zo ontstond in 1923 Organon, “een (naamloze) vennootschap ter bereiding van orgaanpreparaten op wetenschappelijke grondslag”. Met Van Zwanenberg, Van Oss en Laqueur als aandeelhouders werd begonnen in een klein laboratorium boven de slachterij. (Dr. Saal van Zwanenberg Stichting)

Het Amerikaanse MSD heeft het voornemen om Organon te reorganiseren vermoedelijk ten kost van honderden of wie weet duizenden arbeidsplaatsen. Hoe is Organon in handen gekomen van dit Amerikaanse bedrijf? 

Organon begon omstreeks de jaren twintig van de vorige eeuw als afgeleide bedrijvigheid ofwel een spin-off van het export slachtbedrijf Zwanenberg (zie hierboven). Eigenaar Saal Zwanenberg zag mogelijkheden in het gebruik van organen afkomstig van de geslachte varkens. 

“Bij Zwanenberg bestond de wens om het slachtafval uit de Zwanenberg-fabrieken nuttig te gebruiken. Er bestond reeds een vermoeden dat zich in dierlijke organen een aantal medisch nuttige stoffen zouden bevinden. Het was echter niet bekend hoe deze stoffen konden worden geïsoleerd. 

In 1921 werd in Canada door de onderzoekers Banting en Best ontdekt hoe men uit de alvleesklier van dieren insuline kon winnen. Hierop richtte Saal van Zwanenberg in 1923 Organon op als dochtermaatschappij van Zwanenberg. In samenwerking met de chemici Ernst Laqueur en Jacques van Oss werd een manier gevonden om uit de alvleesklier van geslachte varkens het middel insuline te extraheren op industriële schaal. Dit eerste product van Organon was een unicum in de wereld. 

Aanvankelijk gebruikte men alvleesklieren van varkens maar dit leverde weinig insuline op. Toen echter ontdekt werd dat de alvleesklier van nuchtere kalveren veel meer insuline bevat, werd overgegaan op bevroren alvleesklieren van runderen uit Argentinië. 

In 1924 kwam ook het product 'Ovarnon' op de markt, dat gewonnen werd uit eierstokken van paarden. Deze bevatten het hormoon oestrogeen dat gebruikt werd voor vruchtbaarheidsverhogende middelen en tegen overgangsklachten. Later gebruikte men ook urine van zwangere vrouwen, waaruit de actie 'Moeders voor Moeders' is voortgekomen. Ook werd urine van drachtige paarden als grondstof gebruikt. 

Een reeks producten werd ontwikkeld, waaronder grondstoffen voor de procesindustrie, voor huishoudelijke toepassingen, cosmetica en farmacie. Een van de farmaceutische producten was 'Pernaemon' tegen bloedarmoede.” (Wikipedia, Organon)

Zwanenberg-Organon was een hypermoderne bedrijf, zijn tijd ver vooruit, ook internationaal. Amper tien jaar na de oprichting was het bedrijf in 40 landen vertegenwoordigd. In de Tweede Wereldoorlog werd het bedrijf slachtoffer van de nazi’s. De merendeel Joodse directieleden werden vervolgd door de nazi’s.

“Een aantal leden van de familie Zwanenberg kwam om in vernietigingskampen, anderen konden naar Engeland vluchten. Het bedrijf werd door de nazi’s overgenomen en moest voor de bezetter produceren. Een aantal Joods medewerkers werd door de nazi’s weggevoerd en vermoord.” (Wikipedia, Organon)

Na de Tweede Wereldoorlog kwam het bedrijf in een mallemolen terecht van overnames om zich als zelfstandig bedrijf te kunnen handhaven. In 1967 fuseerde het bedrijf met Koninklijke Zout Ketjen tot Koninklijke Zout Organon. In 1969 ging Koninklijke Zout Organon op in het AKZO concern, het latere AkzoNobel. Dat verkocht een jaar later de vleesactiviteiten aan Unilever, een bedrijf dat een ontstaansgeschiedenis heeft in Oss met de voormalige kunstboterfabrieken van den Bergh en Jurgens. Tijdens deze AkzoNobel periode groeit het bedrijf uit door verdere overnames. 

“Organon ontwikkelde zich tot een zeer groot bedrijf met researchfaciliteiten in 5 landen, productiefaciliteiten in 15 landen en verkoopkantoren in 50 landen. Met een afzetmarkt van meer dan 100 landen was Organon het grootste farmaceutische bedrijf dat in Nederland gevestigd was. Vestigingen zijn er in Oss, Schaijk, Apeldoorn en Boxtel, met in totaal 5000 medewerkers, van wie 4500 in Oss. Wereldwijd telde het bedrijf 14.000 medewerkers in 2007.” (Wikipedia, Organon)

In 2007 verkocht AkzoNobel het bedrijf aan het Amerikaanse bedrijf Schering-Plough voor een bedrag van 11 miljard dollar. Dat bedrijf fuseerde twee jaar later met MSD en dat is waardoor Organon een Amerikaans bedrijf was geworden met een Amerikaanse bedrijfsvoering.