40. AMERICA LATINA. HET LAND VAN OLIVIER B.BOMMEL EN TOM POES

In de Kleine Club ontmoet de elite van de stad Rommeldam elkaar in informele sfeer. Links vooraan de Heer O. Fanth Mzn, eigenaar en hoofdredacteur van de Rommeldamse Courant en de Rommelbode. Helemaal rechts Markies de Canteclaer van Barneveldt in gesprek met burgemeester Dikkerdak. In het midden de beteuterde Olivier B. Bommel. 

Hebben wij in Nederland een soortgelijk boek als ‘Honderd Jaar Eenzaamheid’ van de Colombiaanse schrijver Garcia Marquez of het ‘Labyrint van de Eenzaamheid’ van de Mexicaanse dichter/schrijver Octavio Paz, waarin poëtisch, magisch, absurd en toch realistisch de geschiedenis van land en bewoners wordt verteld? 

Niet dat ik weet. Een poëtisch spel van het woord, de absurde werkelijkheid en de magie van het universum zijn niet onze sterkste kant. We geven de voorkeur aan het verstandelijke, het logische en de letterlijkheid van het woord. We zijn eerder moralistisch dan magisch ingesteld. We hebben een schuld en afrekencultuur die ons protestantse verleden verraadt. Een verleden dat bestaat uit handel en scheepvaart, uit winst en verlies. Daarmee wil niet gezegd zijn dat er helemaal geen poëzie zou bestaan. Zo erg is het nu ook weer niet al dacht een Franstalige Brusselse van wel.

Tijdens onze gesprekken valt me het te binnen dat ik een schrijver/tekenaar ken  die ons een poëtische en zelfs magische spiegel voorhoudt en dat is Maarten Toonder met zijn verhalen over de avonturen van ene Olievier B. Bommel en zijn vriend Tom Poes. 

Toonder’s taalgebruik is lenig, poëtisch, magisch en realistisch tegelijk. De verhalen spelen zich af in een menselijke dierenwereld. De hoofdpersonen zijn geen mensen maar dieren die zich gedragen als mensen. Daarmee borduurt Maarten Toonder voort op een van de oudste bekende Nederlandse verhalen (ca.1260), de verhalen van Reinaert de Vos.

“De Reinaert van ‘Willem die Madocke maecte’, is een satirisch dierenverhaal, waarin de middeleeuwse maatschappij een spiegel voorgehouden krijgt. Je zou het van een dierenverhaal misschien niet zo snel verwachten, maar Van den vos Reynaerde kan gerust het hoogtepunt van de Middelnederlandse literatuur genoemd worden. Het is een satire op de middeleeuwse samenleving, waarin de auteur niet alleen de verschillende standen (geestelijkheid, adel, boeren), maar ook de middeleeuwse literatuur zelf (zoals de ridderliteratuur) op de hak neemt. (Van den vos Reynaerde Willem (die Madocke maecte), ca 1260.)

De verhalen van Toonder zijn vernoemd naar twee hoofdfiguren, de beer Olivier B. Bommel en de poes - hoe kan het anders? - Tom Poes. Bommel is een goed bedoelende maar omhoog gevallen burger dankzij het door zijn vader verdiende geld. Hij woont in een namaak kasteel vol met portretten en borstbeelden van hemzelf. Hij bootst de hoge adel na tot ergernis van de haan Markies de Canteclaer, in goed Nederlands Kant-en-Klaar, die wel in een voorvaderlijk kasteel woont. 

Bommel en Canteclaer wonen nabij het stadje Rommeldam. Het stadsleven aldaar is het spiegelbeeld van het leven in een doorsnee stad in Nederland met zijn gewichtige burgemeester, zijn kordate commissaris ter handhaving van de orde, een kleine Club van welgestelden, enkele middenstanders, wetenschappers, een journalist met krant en zelfs twee boeven.

Dankzij zijn goede vader speelt voor Bommel geld geen rol zodat hij zich de luxe kan veroorloven op avontuur te trekken om de verveling te verdrijven en meteen ook ten strijde te trekken tegen onrecht binnen en buiten Rommeldam. Deze missie brengt hem in de meest vreemde, soms benarde avonturen zodat zijn vriend Tom Poes, het slimme ventje, hem uit de penarie moet redden. 

Maar zoals te verwachten pakken de goede bedoelingen van Bommel bijna altijd verkeerd uit omdat hij als buitenstaander niet echt begrijpt hoe de vork in de steel zit, zeker niet als het gaat om verdwaalde vreemdelingen in vreemde verre landen. Bommel is wat dat betreft een ontwikkelingswerker avant la lettre.

DE ODYSSEE VAN HEER BOMMEL EN TOM POES

Zie ook de website www.toondercompagnie.nl/

De tekenaar en schrijver Marten Toonder werd 100 jaar geleden op 2 mei geboren. Een reden om aandacht te besteden aan zijn werk.

Met enige fantasie zou je kunnen zeggen dat de verhalen van Heer Bommel en Tom Poes de Nederlandse versie is van de Ilias en de Odyssee. Olivier B.Bommel en Tom Poes beleven immers net als Odysseus op zijn reizen, merkwaardige en soms levensbedreigende avonturen. Net als Odysseus weten zij te overleven dank zij een list die wordt verzonnen door de slimme Tom Poes. Een enkele keer ontsnappen ze als bij toeval aan een vreselijk lot. Hetzelfde toeval dat hun meestal in de problemen brengt, namelijk de grenzeloze naïviteit van Olivier B. Bommel als gevolg van zijn overtuiging dat hij het aan zijn stand van Heer verplicht is om goed te doen. Bommel is daarmee de burgerlijke (Nederlandse) variant op het aristocratische “noblesse oblige”.

Verschillen met de Griekse avonturen zijn er ook. De verhalen zijn niet in dichtvorm en er komen ook geen goden aan te pas ook al voert schrijver en tekenaar Maarten Toonder figuren ten tonele die uit een andere wereld komen dan de onze. Ik denk dan aan de dwergachtige Kwetal, het onwetenschappelijke maar wijze betwetertje die Bommel vanwege zijn grotere brein als zijn meerdere erkent. Aan  tovenaar Hokus Pas die met onwetenschappelijke maar zeer sluwe middelen probeert mensen in zijn macht te krijgen. Heer Bommel en Tom Poes krijgen te maken met buitenaardse wezens zoals dronen die het kukel bij mensen komen meten. Ze beleven avonturen met wraakgieren, beunhazen, argwaners, een grauwe razer, een zwelbast en een slijtmijt.

Uit "Tom Poes en de schatscherven" een uitgave van Oberon/Amsterdam Boek, 1974

Maar altijd weer lukt het beide avonturiers heelhuids thuis te komen. Heer Bommel woont in het naar goed burgerlijke smaak ingerichte namaak kasteel Bommelstein met butler waar hij zich een aristocraat waant. Iets waar menig welgestelde Nederlandse burger ook van droomt. Tom Poes daarentegen heeft een bescheiden onderkomen waarmee gezegd wil zijn dat je niet veel nodig hebt om slim te zijn. Uiteindelijk leren we ook de Penelope van heer Bommel kennen in de gedaante van Doddeltje, een burgerlijke en aandoenlijke in bloemetjesjurk gestoken huisvrouw die in een Nederlandse cottage niet ver van Bommelstein woont.

Zoals het verhaal van de Ilias en Odyssee eindigt met de thuiskomst van Odysseus bij zijn vrouw Penelope, zo eindigen de avonturen van Tom Poes en Heer Bommel met het huwelijk van de laatste met juffrouw Doddeltje. Intussen heeft Maarten Toonder ons jaren lang met zijn schepping van Heer Olivier B. Bommel en Tom Poes een spiegel voorgehouden van ons leven, van onze samenleving samengebald in het stadje Rommeldam en van de wereld met zijn onbekende streken en onverwachte gewoonten. Ik ga er vanuit dat net als de Ilias en de Odyssee de verhalen van heer Bommel en Tom Poes de eeuwen zullen overleven.