6. HOE ZIT DAT IN OSS? DE PIL

Koningin Juliana in 1961 op werkbezoek bij de researchafdeling van Organon. (Harry Pot, 1961, Wikimedia Commons). De productie van de baanbrekende anticonceptiepil vond algauw niet alleen in Amerika plaats. Ook bij het in 1923 door dr. Saal van Zwanenberg (1889-1974) opgerichte Organon in Oss, dat voortkwam uit familiebedrijf Zwanenberg's Slachterijen en Fabrieken, deed men al in de jaren vijftig onderzoek naar de werking van de pil. Het farmaceutische bedrijf zou uiteindelijk zelf een anticonceptiepil ontwikkelen die tot op de dag van vandaag in de hele wereld wordt gebruikt. (Brabants Erfgoed)

Het Vaticaans concilie betekende het einde van het bisschoppelijk mandement van 1954 waarin de bisschoppen de katholieke gelovigen opriep trouw te blijven aan de katholieke zuil.

“Op 30 mei 1954 brachten de Nederlandse bisschoppen, met aan het hoofd kardinaal de Jong een herderlijk schrijven (Mandement) uit over de katholiek in het openbare leven. Kernpunten van het Mandement waren een verbod voor katholieken om lid te zijn van de socialistische vakbeweging NVV en om regelmatig socialistische vergaderingen bij te wonen, socialistische pers te lezen of naar de VARA te luisteren…Het lidmaatschap van de PvdA werd ontraden, maar de uiteindelijke beslissing daarover was een zaak van het eigen geweten. Wel stelden de bisschoppen dat een doorbraak van katholieken naar de PvdA afbraak van de eigen katholieke partij KVP betekende. (Mandement van 1954) 

Bisschop Bekkers (1908-1966) van het bisdom Den Bosch luidde de nieuwe Roomse tijd in door de ideeën van het Tweede Vaticaans Concilie te vertalen naar de gewone katholieken in televisiegesprekken. In een berucht TV interview in het KRO actualiteiten programma Brandpunt noemde hij de eigen verantwoordelijkheid van de gelovigen het uitgangspunt van zedelijk gedrag.

“Bewegende beelden op een beeldbuis? In 1951 was de eerste landelijke televisie-uitzending in Nederland! Het ging na tien jaar van wederopbouw beter met Nederland. Mensen konden rond 1960 meer geld besteden en kochten luxegoederen, zoals televisies, koelkasten en stofzuigers. Televisiekijken werd een belangrijke vrijetijdsbesteding. Sommige mensen waren bang dat de televisie een slechte invloed had op de samenleving. Bisschop Bekkers (1908 - 1966) niet. Hij was de meest geliefde bisschop die Brabant ooit kende. Hij was de enige echte 'televisiebisschop' van Nederland. Waarom kreeg hij die naam?” (Bekkers, de televisiebisschop). 

Met zijn pastorale inzicht bevrijdde hij de katholieke gezinnen van de toen heersende benepen, burgerlijke katholieke moraal. 

"Monseigneur Bekkers, van huis uit een eenvoudige, vrome boerenzoon, betoogde modernistische opvattingen in verschillende morele kwesties. Volgens Bekkers moest de Kerk niet een strenge moraal voorschrijven, maar tegemoetkomen aan de wensen van de gelovigen. Zijn opvattingen werden meer ingegeven door pastorale overwegingen dan door wetenschappelijke bezinning. Spraakmakend was zijn mening over de geboorteregeling die hij verwoordde op 21 maart 1963. Bekkers vond dat gelovigen zelf moesten beslissen over het gebruik van de anticonceptiepil. Zonder het woord 'anticonceptiepil' te gebruiken, benadrukte Bekkers dat ouders hun eigen geweten moeten volgen bij het bepalen van het kindertal.” (Wikipedia : Wilhelmus Marinus Bekkers)

De ironie van de geschiedenis is dat in de katholieke stad Oss de pil Lyndiol werd gemaakt door Organon. De pil maakte de individualisering van de vrouw praktisch mogelijk. Het al dan niet krijgen van kinderen was voortaan haar verantwoordelijkheid, al dan niet met haar partner. De seksuele bevrijding van de vrouw begon bij Organon in Oss.

Hett is een ingrijpend verandering in de ordening der dingen. Het voorspel tot het feministische "baas in eigen buik” is begonnen. Het individu is voortaan het uitgangspunt, niet het gezin, de (geloofs)gemeenschap of andere collectiviteiten.

De individualisering onder katholieken, ook in de wet (gelijkheid man en vrouw) werd gevolgd door democratisering (individuele mondigheid en inspraak) en verdergaande secularisering, de terugtrekking van de kerk als geestelijk oriëntatiepunt. 

Individualisering, democratisering en secularisering heten de drie pijlers te zijn van de vooruitgang. Voortaan staan progressieven tegenover conservatieven. Uiteraard vond dit vooruitgangsdenken zijn weg in de politiek, in nieuwe politieke partijen als D66 en de PPR ook in Oss. De jongeren bleken de gevoeligste antenne voor deze veranderingen te hebben. Zij kwamen daardoor in conflict met de vorige generatie, een zo diep conflict dat het zijn uitwerking heeft tot vele decennia daarna, ook in Oss.

5. HOE ZIT DAT IN OSS? KATHOLIEKE VERNIEUWING

 

Nog in de jaren vijftig van de vorige eeuw stond Oss bekend om zijn grote paardenmarkt op den Heuvel. Foto: Daan Scholte, stadsarchief Oss

Mede dankzij de katholieke emancipatie konden kinderen van arbeiders, boeren en middenstanders in Oss meer onderwijs volgen. Zo was ikzelf de eerste van mijn wederzijdse familie die naar het Titus Brandsma Lyceum van de paters karmelieten kon. De huishoudkas was krap aan maar het was te doen. 

Er was een einde gekomen aan de tijd van de naoorlogse opbouw. Dankzij een bloeiende economie stegen de lonen waardoor de welvaart zoetjesaan toenam. Mijn oma op de Linkensweg was de eerste in de familie met een televisietoestel. Zwart-wit natuurlijk en met aller eenvoudigste programma’s. We keken vanzelfsprekend naar uitzendingen van de  KRO met tante Hannie als presentatrice en de avonturen van Dappere Dodo.

De welvaart ging gepaard met veranderingen in zeden en gewoonten. Voortaan werd er gemengd gezwommen en droegen meisjes die het durfden een tweedelig badpak. Een bikini was in het Osse natuurbad aan de ‘Macherse weg’ nog een brug te ver.  

Op het Titus Brandsma Lyceum werden meisjes toegelaten die het Gymnasium deden. De HBS bleef voorbehouden aan jongens. Meisjes konden immers naar de MMS. De paters probeerden nog te voorkomen dat de jongens daar na schooltijd hun vriendinnetje opwachtten maar dat was een bij voorbaat verloren strijd. Het was de tijd van de inspraak. Zelfs scholieren wilden dat. Meteen al in mijn eerste jaar TBL kwam ik in de pauze in een demonstratie in de Molenstraat terecht.

De vernieuwing van de Roomse kerk kwam van het het Tweede Vaticaanse Concilie (1962-1965) uitgeroepen door de populaire paus Johannes XXIII. Het concilie moest de kerk bij de tijd brengen. Het altaar stond voortaan midden in de kerk alwaar de dienstdoende priester de Heilige Mis met zijn gezicht naar het kerkvolk opdraagt.

Het Latijn verdwijnt, de mis wordt voortaan gelezen in het Nederlands. Het mysterie van de mis met zijn wonderlijke gedaanteverandering van brood in het lichaam van Christus en wijn in zijn bloed, klonk ineens heel anders, als een soort toverspreuk of goocheltruc.De waas van geheimzinnigheid van het ritueel van de heilige mis verdween. 

Er kwam verzet uit conservatieve hoek. Daar wilde men alles bij het oude laten. Zij spraken van nieuwlichterij die kerk en geloof te grabbel gooide. De progressieven kon het daarentegen niet snel genoeg gaan. Volgens hen was het een vooruitgang die de gelovigen en de kerk ten goede zou komen. De pastoor moest weer een herder van zijn volk worden in plaats van een dienaar van Rome.