OORLOGSBULLETIN 46. RUSSKIY MIR

 

De Sint Basilius kathedraal op het Rode Plein naast het Kremlin is een van Rusland's beroemdste gebouwen. Het is gebouwd in opdracht van Ivan de Verschrikkelijke ter ere van zijn overwinning op de Wolga Tartaren in Kazan (1555).

Het is moeilijk om greep te krijgen op het verhaal dat Putjinski opdist aan zijn landgenoten over de oorlog in Oekraïne en wat hij eigenlijk met Rusland aan wil. Zijn taalgebruik is die van een groeps- of stam-leider meer dan als een leider van een land met vrije, gelijkwaardige en verantwoordelijk burgers. 

Bij gebrek aan democratische instellingen en opvattingen is Rusland nooit toegekomen aan de ontwikkeling van het burgerschap zoals wij dat in het Westen kennen. Ook niet in de communistische Sovjet Unie. Dat is blijven steken in de Tsarentijd overgoten met een communistisch sausje van gelijkheid en broederschap zonder de ontwikkeling van staatsburgerschap.

Sinds de val van het communisme spreekt men in Rusland van “Russkiy Mir” (Russische Wereld). Volgens de door Putjinski opgerichte "Russkiy Mir" Stichting in 2007, bestaat de Russische wereld uit een gemeenschap van ethnische Russen, inwoners van de Russische Federatie van niet-Russisch origine, de Russische diaspora, Russisch sprekende buitenlanders en al degenen die betrokken zijn bij de toekomst van Rusland. Een mengelmoes die je ook terug hoort in zijn retoriek.

Patriarch Kirill van de Russisch Orthodoxe kerk, de kerk waartoe  Putjinski zich rekent, spreekt van een Russische gemeenschap gebaseerd op het Orthodoxe geloof, de Russische cultuur en taal, een gemeenschappelijk historisch geheugen en een sociaal economisch model voor ontwikkeling. Kortom, “Russkiy Mir” valt samen met Rusland’s invloedssfeer waarvan de grenzen overeenkomen met het post Sovjet gebied. ( 4. The Main Features of Traditional Values in Russian Discours.)

"Russkiy Mir" is een concept dat al voor Putjisnki bestond en gaat terug tot de 11e eeuw, de tijd van Prins Iziaslav I de Grote van Kiev.

“The "Russian world" Russkiy mir, 'Russian order', 'Russian community' (Pax Rossica, Pax Russica) is the concept of social totality associated with Russian culture. Russkiy mir as a concept comprises the core culture of Russia and is in interaction with the diverse cultures of Russia through traditions, history and the Russian language. It comprises also the Russian diaspora with its influence in the world. The concept is based on the notion of "Russianness", and both have been considered ambiguous.The "Russian world" and awareness of it arose through Russian history and was shaped by its periods.” (zie: Russian World) 

In het Rusland van Putjisnki vormen staat (overheid) en burgers tezamen een loyale, verenigde Russische gemeenschap onder een vlag met waarden en normen gebaseerd op het Orthodoxe geloof. De overheid bepaalt samen met de Orthodoxe kerk welke waarden en normen dat zijn.

“Russkiy Mir” keert zich tegen de in de ogen van de Russische leiders materialistische en individualistische Westerse wereld waarin waarden die ook het oude Europa gekend heeft, worden ondermijnd door nieuwerwetse opvattingen over huwelijk, gezin, geloof en vaderland. Het homo huwelijk en een openlijk belijden van bijvoorbeeld  homo seksualiteit wordt door hen scherp veroordeeld.

Ze vinden dat Oekraïne verraad pleegt aan die Russische gemeenschap door zich naar het Westen te keren, verraad aan de gezamenlijke geschiedenis die het heeft met Rusland, aan het gezamenlijke Orthodoxe geloof, de gezamenlijke taal het Russisch (het Oekraïens zou niet bestaan) en hun gezamenlijke waarden en normen. Met dit verraad keert Oekraïne zich tegen Rusland, het voormalige gezamenlijke vaderland “Russkyi Mir”.

Putjinski’s “Russkiy Mir” is een mengeling van oude communistische waarden en traditionele waarden en normen uit de Tsarentijd samengevoegd tot een nieuw stelsel van waarden en normen waarmee hij zijn dictatuur kan presenteren als een nieuwe toekomst voor Rusland, een toekomst die beter zal zijn dan die van het verderfelijke Westen waar sociale onverschilligheid, geld, materialisme en individualisme zouden heersen. 

HOORT OEKRAÏNE BIJ EUROPA?

In 2008 maakte ik deze foto van het Ministerie van Buitenlandse Zaken in Kiev, 
gebouwd in een neo-classicistisch communistisch bombastische stijl. 
Bij de ingang prijkten de Oekraïnsche en de Europese vlag.  
Het was in de periode van de regering van Viktor Joestsjenko en Julia Timosjenko 
aan de macht gebracht door de Oranje revolutie, de eerste democratische revolutie.

Hoort Oekraïne nu wel of niet bij Europa? Om een antwoord te krijgen op die vraag, houdt Nederland op 6 april een raadgevend referendum. Dat kost maar liefst 30 miljoen, met dank aan Geen Peil/Geen Stijl die er anders altijd als de kippen er bij zijn om te vertellen dat Brussel met miljoenen smijt. De pot verwijt de ketel dat ie zwart ziet! Maar dat terzijde.

De grenzen van Europa vaststellen is niet gemakkelijk. Grenzen zijn vaak het gevolg van willekeurige toevalligheden in de geschiedenis van een land of streek. Neem Baarle Hertog en Baarle Nassau in Nederland. Wat doen die stukjes België in Nederland? België zelf is trouwens ook een onmogelijk land. Dwars door het land loopt een taalgrens tussen Vlamingen en Walen ofwel Nederlands- en Franstaligen. Zelfs de Belgische hoofdstad Brussel is een twistappel tussen Vlamingen en Walen.

Het beroemde Lavra of Holen Klooster, is de zetel van de Russisch Orthodoxe kerk. 
Het klooster is gesticht in de 1051 en werd in 1990 uitgeroepen tot werelderfgoed.

Naast taalverschil zijn er ook cultuurverschillen. De Walen zijn vanwege hun taalverwantschap op Frankrijk georiënteerd en dus op de Franse cultuur die het land tot aan het begin van de 20ste eeuw gedomineerd heeft. De Vlamingen behoren cultureel tot de Nederlandse/Germaanse en Angelsaksische geschiedenis. Maar wat was dan het cement waardoor Vlamingen en Walen in een land terecht kwamen? 

Daar was natuurlijk de geschiedenis van de 80 jarige oorlog (1568-1648) waardoor Nederland onafhankelijk werd en Vlaanderen in handen bleef van Spanje. Toen België na een lange omweg in de geschiedenis alsnog bij Nederland kwam, duurde dat niet lang. België kwam in opstand tegen Den Haag en Koning Willem I (1830). Die opstand werd gesteund door Franse liberale kapitalisten en de Katholieke kerk. Zij vreesden voor de dominantie van de protestantse Nederlanders en hun kapitaal. Beide factoren -geld en geloof- spelen vandaag de dag nog steeds en grote rol bij oorlogen en opstanden, kijk maar naar de Arabische wereld.

Prentjes en foto's voor een raam van een van de kloosterlingen in het Lavra klooster 
(foto: petrus nelissen 2008)

Ook bij ons is religie als factor niet echt weg. In de Elsevier van 6 februari j.l. las ik een analyse over de gevolgen van een mogelijk vertrek van Engeland uit de EU. De schrijver Jelte Wiersma schrijft dat Nederland als vrijhandelsland bij een vertrek van Engeland uit de EU alleen komt te staan tegenover katholieke anti-vrijhandelslanden als Duitsland en Frankrijk. Religie is blijkbaar van invloed op (vrij)handels mentaliteit.

Kiev is gebouwd aan de rivier de Dnjepr, hier gezien van boven het Lavra klooster.

Hoe zit dat met de Oekraïne? Hoort het bij de noordelijk protestantse landen (grofweg de Noord Europese landen met uitzondering van Polen en Litouwen) of de katholieke landen (grofweg de Zuid Europese landen)? Oekraïne is in ieder geval een overwegend Christelijke natie met een minderheid van aan Rome gelieerde Oekraïnse Grieks Katholieke kerk.

Zicht op de Sofia kathedraal, gebouwd in de elfde eeuw. 
De kerk is de begraafplaats van de heersers van het Kievse Rijk. 
De Mongolen plunderden in 1250 de kerk. 
In 1633 vestigde zich de metropoliet van Kiev in de kathedraal. 
Momenteel is de kathedraal een twistappel tussen verschillende 
orthodoxe kerken en de katholieke kerk.

 “Oekraïne is overwegend christelijk. In 988 besloot vorst Vladimir de Grote zich tot het christendom te bekeren en liet zich dopen. 76,5% van de bevolking behoort tot de Oekraïens-orthodoxe Kerk. Zij zijn echter verdeeld over het Patriarchaat van Kiev (50,4% van de totale bevolking) en het Patriarchaat van Moskou (26,1% van de totale bevolking). Daarnaast bestaat de kleinere Oekraïense autocefale Orthodoxe Kerk, die thans alleen aanhang heeft in de westelijke provincies van het land.”

Het Maidan plein, gefotografeerd  vanuit hotel Ukraïna in een vroege ochtendzon in 2008,  
is het centrum van Kiev. Er vonden intussen 2 revoluties plaats. 
De eerste was de Oranje revolutie die na de regering van president Joejsjenko (2004-2010) 
op dood spoor kwam. De 2e revolutie ontstond als gevolg van een 
politieke twist over het tekenen van een associatieverdrag met Europa. 
De pro-Russische president Viktor Janoekovitsj zag onder druk van Putin af 
van ondertekening van het verdrag waarop een protestbeweging 
op het Maidanplein ontstond die uiteindelijk leidde tot de val van Janoekovitsj 
en zijn vlucht na Rusland. J

De Oekraïense Grieks-katholieke Kerk ontstond tijdens de Synode van Brest in 1596 toen de orthodoxe bisschoppen van Oekraïne - dat toen deel uitmaakte van het koninkrijk Polen - besloten om relaties met de orthodoxe patriarch van Constantinopel te beëindigen en de Oekraïense kerk onder het gezag van de paus van Rome te plaatsen. Men noemde dit de Unie van Brest.

Dit besluit leidde echter tot grote verdeeldheid en uiteindelijk viel de kerk uiteen in de Oekraïense Grieks-katholieke Kerk in het westen van Oekraïne en de Oekraïens-orthodoxe Kerk in het oosten van het land. Hierin speelden politieke factoren een rol aangezien in de 17de eeuw het oosten onder Russische - dus ook oosters-orthodoxe - invloed kwam terwijl vanaf eind 18de eeuw in het westen de katholieke Habsburgse dynastie regeerde.” 

Het Maidanplein, gefotografeerd vanuit Hotel Ukraïna in 2008, 
geeft bij het vallen van de avond
een indrukwekkend uitzicht. 

Die scheiding loopt parallel met die tussen het Byzantijns en het Roomse Rijk. Oekraïne is een grensland tussen het Romeinse en het Byzantijnse Christendom. Als grensland tussen Oost en West kwam Oekraïne in de invloedssfeer van Moskou. Toen de Bolsjewisten van Lenin in Moskou aan de macht kwamen leed vooral de Oekraïne onder de communistische experimenten van vooral Stalin (rond de 3 miljoen hongerdoden als gevolg van gedwongen collectivisatie). Na de val van het communisme in 1989 was Rusland onmachtig om zijn invloed langer te doen gelden in de Oekraïne totdat Putin dank zij oliedollars en gas zijn kansen schoon zag. Maar een groot deel van de Oekraïners had genoeg van Rusland en verkoos de democratische politieke cultuur en leefstijl boven het corrupte en ondemocratische regime van Putin.

De Gouden Poort van Kiev was de toegangspoort tot Kiev. 
Ze werd gebouwd door prins Yaruslav Murry in de elfde eeuw.  
De poort van Kiev is ook een bekende passage in de compositie 
van de Russische componist Modest Moessorgski "De Schilderijententoonstelling".
(foto: petrus nelissen, 2008)

Met die keus dreigt Rusland zijn invloedssfeer te verliezen in een van de grootste Europese landen. Putin met zijn geopolitieke opvattingen uit de negentiende eeuw, kan dit niet verteren. Hij is dan ook geen wonder dat toen door volksprotesten in Kiev het Rusland gezinde bewind van president Janoekovytsj instortte en de bevolking de kant van de Europese Unie met de NAVO koos, hij besloot om in Oost Oekraïne een zogenaamde bevrijdingsstrijd met militaire middelen en gesteund door Russische migranten te beginnen. Daarvoor had hij al met hulp van het leger de Krim geannexeerd. 

Voorlopig lijkt geen duurzame oplossing in dit conflict mogelijk. Een uitweg zouden vrije en geheime verkiezingen kunnen zijn, maar daar wil Putin niet van weten. Democratie is voor Putin een machtsinstrument van de machthebber niet van de bevolking om uit te maken wie het land bestuurd.

HET RUSSISCH NEO-NATIONALISME VAN POETIN

De Russische President Vladimir Poetin is de architect van het Russisch Neo-Nationalisme (een digitale fotobewerking van Petrus)

Het zal intussen wel duidelijk geworden zijn dat Putin geen democraat is. Putin is gepokt en gemazeld in de Sovjet Tijd als functionaris van de KGB, de door Lenin opgebouwde geheime dienst die Stalin uitbouwde tot een orgaan voor staatsterrorisme. Vladimir Putin hoort in het rijtje van Lenin en Stalin. Zij op hun beurt waren niets anders dan het vervolg op het autoritaire Tsarenregime, maar dan gebaseerd op het Marxisme.

Is het de schuld van Marx, die ook geen democraat was, dat het autoritaire regime van de Tsaar vervangen werd door het al even autoritaire Communistische regime? Ik denk het niet. Het Marxisme met zijn universele pretenties kwam Lenin politiek en leerstellig goed van pas in zijn strijd tegen de Tsaristische reactionairen en de democraten. Voor Lenin was het daarbij geen probleem dat de boerenstaat Rusland de fase van het ontwikkelde kapitalisme zoals die door Marx was voorzien, zou overslaan om meteen over te gaan naar het Communisme met zijn dictatuur van het proletariaat. Vooral dat laatste kam hem goed uit want dan kon hij Rusland inrichten naar zijn inzichten en van niemand anders.

Lenin was een Russische versie van de Franse revolutionair Robespierre. Met hulp van Trotski schakelde hij tijdens de burgeroorlog tussen Roden en Witten de adel definitief als machtsfactor uit. Stalin was de man die er daarna voor zorgde dat zich daarna geen democratisch gezinde burgerij kon ontwikkelen. Tot op de dag van vandaag ontbreekt het in Rusland aan een burgermaatschappij met een middenklasse die de basis zou kunnen zijn voor democratisering van het land.

Poetin zet de autoritaire traditie van zijn land, die kort is onderbroken door Gorbatsjov en Jeltsin, voort met behulp van een klasse van kapitalistische Oligarchen (het kapitalisme van de weinigen) die aan hem persoonlijk en aan de Staat onderworpen zijn. Oligarchen die het machtsspel van Poetin niet mee wilden spelen, verdwenen achter tralies of zoals gebruikelijk in de Russische geschiedenis naar het buitenland. Tot dat spel behoort ook de ontwikkeling van een pseudo-democratie met een pseudo politieke partij, inclusief een nabootsing van de vroegere Rode pioniertjes, zogenaamde vrije verkiezingen, zogenaamde vrijheid van meningsuiting en een parlement dat voornamelijk een applausmachine is voor de machthebbers. De Orthodoxe kerk mocht terug komen in het centrum van de macht maar net als in de tijd van de Tsaren, als dienstmaagd van de Staat en zijn Heersers.

Het Communisme als samenbindende leer heeft Putin vervangen door een hernieuwd Russisch nationalisme ondersteund als vanouds door de Russische Orthodoxe Kerk. Voeg daarbij dat Poetin met lede ogen heeft moeten aanzien hoe het Sovjet Rijk in stukken uiteen viel om ten prooi te vallen aan het -in zijn ogen – decadente Westen en zijn eeuwige machtsrivaal de Verenigde Staten en je begrijpt dat het er op een kwade dag van moest komen dat het Rusland van Poetin weer tegenover het Westen zou komen te staan. Wat we vandaag zien op de Krim en in Oost Oekraïne is het resultaat van het door Poetin opgebouwde Russisch neo- nationalisme met als steunpilaar de Russische orthodoxe kerk en een klasse van groot kapitalistische Oligarchen.

Waarom hebben we in het Westen dit niet zien aankomen? Ik denk omdat we het niet wilden en niet konden zien zien. Door de onverwachte val van de Berlijnse muur in 1989, het daarop uiteenvallen van het Sovjet imperium en de wonderbaarlijke opkomst van het kapitalistische communistische China, dachten we dat we in een nieuw libaarl-democratisch tijdperk waren gekomen. Daarbij komt nog dat Westerse intellectuelen met hun overheersende vooruitgangsoptimisme de continuïteit van geschiedenis en cultuur chronisch onderschatten.

Dank zij Rusland staan we weer oog in oog met het Russische Neo-Nationalsime geboren uit het Negentiende eeuwse nationalisme en staatsabsolutisme. Hoe gaan we democratisch Europa dit het hoofd bieden? Door de Europese Unie af te breken zoals sommige nationalisten voorstellen? Ik denk dat we dan verder van huis zullen geraken dan ooit. Niets lijkt dan meer in de weg te staan dat ook Europa de chaos zal kennen van neo-nationalisme misschien zelfs wel met gewapende conflicten. Vandaag klinkt dat nog erg onwaarschijnlijk, maar dat dachten we ook van Rusland totdat we Poetin de Krim zagen innemen. En vergeet ook niet dat tot voor kort een agressief nationalistisch spook rondwaarde in het voormalige Joegoslavië, de toenmalige grens van de Europese Unie. En wat te denken van het neo-nationalisme van Europees buurland Turkije ? Kortom, we zijn er nog lang niet klaar mee. De EU en de NAVO lijken de meest geschikte instrumenten om de nieuwe problemen het hoofd te bieden.