MARTEN TOONDER: KUNST EN LIEFDE IN OORLOGSTIJD

 

In 1975 werd Marten Toonder (1912-2005) gevraagd een zelfportret te tekenen. In het Marten Toonderjaar 2012 is de gouache eenmalig  in 300 exemplaren uitgegeven. Toonder heeft zichzelf getekend temidden van de twee hoofdfiguren Tom Poes en Olivier B. Bommel met achter hem de duistere magiër Hocus Pas. Op de achtergrond het zogenaamde kasteel van Bommel, geërfd van zijn voorvaderen.

Ik ben over de helft in de autobiografie van Marten Toonder (De Bezige Bij, 1998), de schepper van een wereld waarin Tom Poes en Olivier Bommel de hoofdrol spelen. Zijn verhalen horen in de top tien van de Nederlandse litteratuur zowel wat betreft woord en taalgebruik als ook de prachtige tekeningen die de verhalen illustreren. Toch is Toonder een bescheiden man in zijn boek. Hij is geen Harry Mulisch om maar eens iemand te noemen.

Jarenlang heeft hij zich geoefend in tekenen, tekenen en nog eens tekenen in een baan die tegenwoordig niemand meer zou willen omdat ze onvoldoende toekomstperspectief biedt. Ik denk dat in onze blitse tijd ook nog maar weinig mensen zoveel geduld kunnen opbrengen als Toonder heeft gehad om zich te bekwamen in de tekenkunst en tegelijkertijd met zijn jeugdliefde een gezin op te bouwen. Daarom alleen al is het een leerzaam boek voor jongelui.

Net als hij zijn Tom Poes uitgevonden heeft en met succes in de Telegraaf gepubliceerd wordt, breekt de Tweede Wereldoorlog uit. Een pandemie maar dan vele malen erger. Nergens heb ik zo treffend gelezen als in zijn biografie wat zo een oorlog met de daarop volgende bezetting betekent voor een doorsnee burger. De realiteit van de bezetting dring langzaam maar zeker het dagelijkse leven binnen zoals water zacht sijpelend naar binnen stroomt om uiteindelijk je hele huis onder water te zetten. 

Van dichtbij beschrijft hij hoe de Joden stap voor stap buiten de Nederlandse gemeenschap worden geplaatst met hulp van collaborerende Nederlanders totdat ze rijp zijn om netjes en volgzaam als vee te worden afgevoerd naar strafkampen. Maar ook hier weer een langzaam doorbrekend besef van wat er werkelijk gebeurd in die kampen, dat ze het eindstation zijn voor de meesten.  Je leest hoe hij met kleine stappen als tekenaar en dankzij zijn broer Gerard Jan stap voor stap wordt betrokken bij het verzet dat zich bezig houdt met het bevoorraden van onderduikers door het stelen van voedselbonnen, namaken van persoonsbewijzen en op een gegeven moment ook helpt bij het drukken van verzetskranten.

Toonder stapt er in zonder poeha, zonder gewichtigdoenerij en zonder valse hoop. Hij blijft wie hij is, een mens onder de mensen. Zo ook zijn vrouw die het volste vertrouwen in zijn doen en laten heeft. Ze proberen er onder de omstandigheden zonder klagen er het beste van te maken samen met hun zoon Eiso en de hen omringende familie. Phiny en Marten houden contact met iedereen, ook hun ouders of beter gezegd juist hun ouders.

Onder deze bedreigende omstandigheden weet Toonder nog het een en ander te organiseren rond een filmstudio om mensen werk te verschaffen zodat ze niet naar de Arbeidsdienst in Duitsland worden afgevoerd. Hij kan dankzij de Telegraaf die zwaar gecensureerd wordt Tom Poes blijven publiceren zodat er brood op de plank is en soms een beetje meer. Ook als zijn vrouw zwanger wordt van hun tweede kind en het geestelijk en fysiek heel zwaar krijgt, blijft hij overeind in zijn werk en voor zijn gezin. Toonder is als Tom Poes die steeds weer een list weet te verzinnen en als Bommel voor wie geld geen rol speelt maar mensen.

What do you want to do ?

New mail

What do you want to do ?

New mail

IS DE KRANT NIET OOK MAAR EEN MENING?

 

De ene krant brengt meer onheil dan de andere. De gewone-mensen- krant De Telegraaf is het voorbeeld van een krant waar onheil, sensatie, vermaak en goed nieuws in balans worden gehouden zodat verschillende gevoelens een plaats krijgen. Vooral vermaak houdt het leven draaglijk. De Telegraaf dient het nieuws op als een snelle hap. Je weet wat er ongeveer in de wereld aan de gang is en dat is genoeg om dagelijks je positie te bepalen in het spel der krachten die de wereld beheersen.

Tegenover De Telegraaf  staat de landelijke onheilskrant Trouw. Het is een door en door Hollandse krant vol kommer en kwel.  Je moet over een sterke geestelijke maag beschikken om enige reserve aan optimisme of levensgeluk te houden wil je deze krant kunnen doorstaan. Voor een cultuur-katholiek als ik is het een teveel aan onheil. Er is te weinig mildheid, te weinig vergevingsgezindheid en teveel schuld. Trouw is schaars met het geven van kleuren die het leven draaglijk maken.

Als ik de voormalige katholieke Volkskrant lees, heb ik  het gevoel een Linkse Telegraaf te lezen, gemakkelijk en vlot leesbaar met een zekere balans tussen rechts onheil en linkse verlossing. Het Rechtse Onheil is uiteraard verontrustend. De Linkse Verlossing daarentegen een kwestie van geloof.  De wereld moet veranderen. Aangezien dat maar niet lukt, worstelt de krant met sarcasme, ironie en bitterheid. Ik mis er de mildheid, de zelf relativering, de vergeving en de gemoedelijke verlossing van "we zijn allemaal maar mensen"

Mijn lijfkrant was en is nog altijd NRC Handelsblad ook al is die de afgelopen decennia veranderd en helaas niet ten goede. Misschien heeft dat te maken met mijn ouder worden. De ervaring heeft me geleerd dat de wereld maar moeizaam veranderd en ondanks alle inspanningen niet echt verbetert.

Vroeger was de NRC een krant met wat ik voor het gemak geobjectiveerd nieuws noem. Dat werd begeleid door weloverwogen opinies waarin rekening gehouden werd met die moeizaamheid van de veranderingen in de wereld. Tegenwoordig neigt de krant naar activisme ter verbetering van de wereld.

Intussen zitten alle kranten noodgedwongen in een concurrentieslag met internet want daarop gaat het nieuws als een vuurtje rond. Betrouwbaar of niet, voor veel mensen zijn internet opinies, nieuwspagina’s en alternatieve meningen op internet de belangrijkste informatiebron geworden. Tot overmaat van ramp ook nog gratis. Wat kun je daar als krant tegenover zetten? Niet zoveel behalve dan zoveel mogelijk aansluiting zoeken bij lezers die nog wel willen betalen, niet voor nieuws maar voor een mening.

Daarom veranderen alle kranten in actie en meningen-kranten. Meningen en actie die passen bij hun lezerspubliek met af en toe de intellectuele prik van een andere mening, om op zijn minst de schijn van brede oriëntatie op te houden. Geen te grote prik want dan loopt de betalende lezer weg en dan ben je nog verder van huis. Gaan de kranten dit overleven?
 

PRIVACY IS HANDEL

Er wordt de laatste dagen veel geschreven over privacy. Alsof dat nog zou bestaan. Vergeet het maar. Het grootste en meest gelezen tijdschrift van Nederland heet 'Privé'. Bekende Nederlanders doen daarin hun best om zich geestelijk en lichamelijk zo bloot mogelijk te geven. De grootste krant van Nederland sponsort dat blad en doet zelf even hard mee. Programma's waarin je letterlijk je hele hebben en houden geestelijk en lichamelijk kunt uitstallen zoals Big Brother en Oh Oh Cherso trekken miljoenen kijkers. Dat wordt ondersteund met pseudo intellectuele smoezen. Ondertussen kassa voor de makers.

Internationaal is het al net zo. Megasterren doen er gretig aan mee. Madonna liet zich ooit een tijd dag en nacht filmen met als resultaat een zogenaamde documentaire. Paris Hilton slaagt er in om van haar privé leven een wereldwijde soap te maken. Met de iPhone en Twitter bedienen de megasterren en andere would be grootheden hun fans met allerlei details uit hun privéleven.

Privacy betekent kassa voor degenen die bereid zijn hun privacy inleveren en natuurlijk voor degenen die het faciliteren. Privacy was al gecommercialiseerd, nog voordat Google, Facebook en andere sociale media netwerken informatie over hun klanten begonnen te verkopen. Eigenlijk zijn die nog bescheiden met hun commercialisering van gegevens over hun klanten vergeleken met wat sterren zelf op internet, iPhone en Twitter zetten.

De tijd van de soft erotische foto's uit de glorietijd van de Hollywoodsterren is achterhaald door internet. Internet heeft het in alle opzichten vervolmaakt. Dank zij internet is de verkoop van Privacy nog lucratiever geworden. Je er tegen verzetten is zo goed als zinloos. Degenen die niet mee willen doen hebben het moeilijk.

Voor al degenen die een functie van betekenis hebben in een openbare, publieke instelling heeft, zal dat niet kunnen. De democratische transparantie eist dat de media alles moeten weten uit naam van het publiek. Daar kun je weinig tegen doen. Er zijn sterren of publieke figuren die hun privé leven buiten beeld willen houden maar dat lukt zelden. Integendeel, hoe minder ze in beeld willen zijn, hoe meer ze worden gevolgd. Lady Di is er uiteindelijk dodelijk slachtoffer van geworden.