IS FRANCIS BACON DE SCHILDER VAN BESTAANSANGST?

 

Francis Bacon, Portrait of Isabel Rawsthorne, 1966, Tate.

Als je naar de schilderijen van Francis Bacon kijkt op de tentoonstelling London Calling in het Kunstmuseum Den Haag, dan zie je nog meer bestaansangst dan bij de vleesschilder Lucien Freud. Bij Bacon is iedereen en alleman fundamenteel eenzaam en ook nog eens wanhopig.

Van Bacon wordt gezegd dat hij de horror schildert van de Tweede Wereldoorlog en dat zijn schilderijen daarom eigentijds zijn. Ik wil er niet over twisten maar ik denk dat hij voornamelijk de horror van zijn eigen ziel, de ziel van een eenzame homofiel, wat in die tijd nog strafbaar was in Engeland, wiens leven steeds driegde te mislukken.

Francis Bacon, Three Studies for Figures at the Base of a Crucifixion, 1944, Tate Britain.

Pas met bovenstaand schilderij kreeg hij als schilder erkenning. Reden genoeg om het schildersvak weer op te nemen en aan de slag te gaan. Succes of niet, zijn zielstoestand veranderde niet. Hij bleef de horror van het leven, van zijn leven schilderen.

Francis Bacon, Study for a Portrait, 1952, Estate of Francis Bacon.

De mens opgesloten in zijn lijf, dat is misschien wel de grootste verschrikking, een lijf dat anders is. Vandaar de dun geschilderde lijntjes als een hok om het portret. Iedereen zit uiteindelijk opgesloten in zijn eigen leven. Ontsnapping is niet mogelijk ook al zijn de lijntjes dun.

Bacon is net als Freud een schilder van de bestaansangst, van de eenzame ziel in een chaotische wereld van liefdeloosheid, geweld en oorlog waarin geen hoop bestaat dat het ooit beter zal worden. Het zijn pessimistische schilders die op grootse schilderkunstige wijze de donkere kant van ons bestaan hebben geschilderd. 

HET SCHAAMTELOZE VLEES BIJ LUCIEN FREUD

 

Lucien Freud, David en Eli 2003-2004, olieverf op doek, Tate.

Zijn grootvader, de wereldberoemde psychoanalist Sigmund Freud zocht naar verklaringen voor het gedrag van de mens in de verste uithoeken van het bewustzijn.

Op de schilderijen van zijn kleinzoon Lucien Freud op de tentoonstelling London Calling in het Kunstmuseum Den Haag zie ik het tegendeel. Hier is een schilder aan het werk die met zijn verf de mens definieert als vooral of misschien wel niet meer dan zijn eigen vlees en bloed.

Wat geldt voor de mens, geldt ook voor het dier en de materiële wereld. Er is niks anders dan de materie en die materie geeft ons weinig troost. Nu ja, een hond die trouw naast je op bed ligt geeft nog enige troost maar de plant en het tafeltje naast hem is troosteloos.

Lucien Freud, Standing bij the Rags, 1988-89, Tate

Als bovenstaand schilderij iets duidelijk maakt, is het wel dat ordening een hopeloze zaak is. De vleselijke mens leeft voornamelijk in chaos en ook daar kan hij weinig aan doen. Freud drukt ons met zijn schilderijen met de neus op de feiten. We zijn vleselijk en dus tijdelijk aanwezig op een chaotische wereld en dat is het dan. Vrolijk word je er niet van maar wie heeft beweerd dat het leven vrolijk is?

Lucien Freud, Naked Portrait, 1973-1974, Tate

Wat nog een troost zou kunnen zijn, weliswaar een kleine troost maar toch, is erotiek. De erotische beleving kan je even een gevoel van troost geven. Je deelt voor een moment de lust en de last van het leven en de wereld en een gedeelde last is een lichtere last.

In het naaktschilderij van de vrouw hierboven is ook die troost niet te vinden. Het is een anti-erotisch schilderij. Hier wordt de naaktheid van de vrouw niet gevierd zoals bij Titiaan, Velazquez, Picasso, Sluijter enz. Hier wordt de troosteloosheid van het bestaan gevierd samen met de troosteloosheid van het lot van de schilder, gezien het tafeltje met schildergerei op de voorgrond.