HET SCHAAMTELOZE VLEES BIJ LUCIEN FREUD

 

Lucien Freud, David en Eli 2003-2004, olieverf op doek, Tate.

Zijn grootvader, de wereldberoemde psychoanalist Sigmund Freud zocht naar verklaringen voor het gedrag van de mens in de verste uithoeken van het bewustzijn.

Op de schilderijen van zijn kleinzoon Lucien Freud op de tentoonstelling London Calling in het Kunstmuseum Den Haag zie ik het tegendeel. Hier is een schilder aan het werk die met zijn verf de mens definieert als vooral of misschien wel niet meer dan zijn eigen vlees en bloed.

Wat geldt voor de mens, geldt ook voor het dier en de materiële wereld. Er is niks anders dan de materie en die materie geeft ons weinig troost. Nu ja, een hond die trouw naast je op bed ligt geeft nog enige troost maar de plant en het tafeltje naast hem is troosteloos.

Lucien Freud, Standing bij the Rags, 1988-89, Tate

Als bovenstaand schilderij iets duidelijk maakt, is het wel dat ordening een hopeloze zaak is. De vleselijke mens leeft voornamelijk in chaos en ook daar kan hij weinig aan doen. Freud drukt ons met zijn schilderijen met de neus op de feiten. We zijn vleselijk en dus tijdelijk aanwezig op een chaotische wereld en dat is het dan. Vrolijk word je er niet van maar wie heeft beweerd dat het leven vrolijk is?

Lucien Freud, Naked Portrait, 1973-1974, Tate

Wat nog een troost zou kunnen zijn, weliswaar een kleine troost maar toch, is erotiek. De erotische beleving kan je even een gevoel van troost geven. Je deelt voor een moment de lust en de last van het leven en de wereld en een gedeelde last is een lichtere last.

In het naaktschilderij van de vrouw hierboven is ook die troost niet te vinden. Het is een anti-erotisch schilderij. Hier wordt de naaktheid van de vrouw niet gevierd zoals bij Titiaan, Velazquez, Picasso, Sluijter enz. Hier wordt de troosteloosheid van het bestaan gevierd samen met de troosteloosheid van het lot van de schilder, gezien het tafeltje met schildergerei op de voorgrond. 

81. MEXICAANSE VERTELLINGEN. FRIDA KAHLO ONTMOET ANDRÉ BRETON

 

Frida Kahlo poseert met André Breton in een patio in Mexico-stad in het jaar 1938. Breton is op bezoek bij de door Stalin verbannen Russische revolutionair Leon Trotski. Trotski is een buurman van Frida. Zij maakte het jaar daarvoor deel uit van het ontvangstcomité van de Mexicaanse communistische partij bij aankomst van Trotski in Mexico-stad. Daarna heeft ze een korte affaire met hem gehad.

Sommige gebeurtenissen gaan ons verstand te boven. We hebben geen enkele aanwijzing waarom ze gebeuren, of er iemand de hand heeft gehad, een aards of buitenaards iemand en of ze een doel hebben? We weten het gewoon niet en zullen het hoogst waarschijnlijk ook nooit weten. Toch gebeuren ze.

Zo een gebeurtenis is de reis van de Fransman André Breton. Niet zo maar een Fransman. Hij is schrijver, dichter en theoreticus van de kunsten. Hij is tevens leidsman van de surrealistische kunstenaarsbeweging. Leidraad van deze beweging is het door hem geschreven “Manifeste du surrèalisme”. 

Het surrealisme heeft hij ontdekt tijdens zijn werk in een neurologisch ziekenhuis in de Eerste Wereldoorlog, een nog grotere gebeurtenis waarvan niemand het waarom weet. Het is de eerste oorlog tussen geïndustrialiseerde landen en dus wordt het meteen ook een massaslachting. Industrie en massaproductie zijn nu eenmaal onlosmakelijk met elkaar verbonden.

Als revolutionair en communist meent Breton dat er een verband is tussen de klassenstrijd, een door Marx ontdekte sociale wetmatigheid in de geschiedenis van de mensheid, en de door Freud ontdekte wetmatigheid van het onderbewuste in onszelf. 

Helaas heeft zijn communistische partij geen enkele belangstelling om Marx met Freud te verenigen. Ze hebben het te druk met vadertje Stalin. Stalin is hun grote voorbeeld, hun wereldleider. Zoals elke alleenheerser moeten kunst en cultuur in dienst staan van zijn politiek. Dat wordt Breton nu net teveel. Hij treedt uit de kerk van het Franse communisme maar blijft wel gelovig communist en revolutionair.

Waar kan hij dan beter terecht dan bij Trotski? Hij mag dan verjaagd zijn door Stalin, hij is trouw gebleven aan het revolutionaire geloof van Marx. Vandaar dat Breton naar Mexico reist. Hij wil ene gesprek met Trotski over Marx en Freud.

Eenmaal bij Trotski aangekomen, ontdekt hij dat Trotski een buurman is van Frida en David in Coyocan. Maar ze is meer dan een buur. Frida is dankzij een tentoonstelling in een kunstgalerie in New York bezig om wereldberoemd te worden. Daar wil Breton als eigentijdse kunstkenner meer van weten. 

Tevens blijkt dat Frida en haar man David lid zijn van de Mexicaanse communistische partij. Beiden hebben de komst van de verbannen Trotski naar Mexico mede mogelijk gemaakt. Dit lijkt meer dan een vingerwijzing van het lot. Frida is misschien wel de belichaming van het onderbewuste met de klassenstrijd. 

Als ex-minnaar en buurman is het voor Trotski een kleine moeite om een ontmoeting te organiseren. Breton is meteen enthousiast over het werk van Frida. Een vrouw naar zijn surrealistische hart. Hij ziet in haar schilderijen allerlei surrealistische elementen zoals zwevende dingen en heel veel symbolen. Hij nodigt haar uit om haar werk in Parijs te komen exposeren.