DE EENZAAMHEID VAN VLAANDEREN 24

Detail uit foto van Guido Gezelle gemaakt in Kortrijk in 1898.
Zie website: www.gezelle.be

Je kunt de priester-dichter Guido Gezelle (Brugge 1830-1899) gerust een tegenhanger noemen van de in de vorige blog besproken Franstalig-Vlaamse dichter Emile Verhaeren. Terwijl Emile Verhaeren Franse gedichten schreef, ontpopte Guido Gezelle gedichten zich als een nieuwe Vlaamse dichter die het Vlaams en het Nederlands verrijkte. Dat ontging Nederlanders niet. Ik leerde in de jaren vijftig van de vorige eeuw op de middelbare school enkele gedichten van hem kennen.

“Guido Gezelle was een Belgisch rooms-katholiek priester, lyrisch dichter en hekeldichter, taalwetenschapper en vertaler. Hij is bekend om zijn fijnzinnige gedichten over de natuur, zijn beeld taalgebruik en als virtuoos taalkunstenaar. ‘O’t ruischen van het ranke riet’ en ‘Het Schrijverke’ uit de dichtbundel ‘Vlaamsche Dichtoefeningen’ (1858) zijn slechts twee van zijn bekendste werken.” (Wikipedia: Guido Gezelle)

Gezelle was een volkspriester. Hij stond dicht bij de mensen, zijn gelovigen tevens kerkgangers. Voor de laatsten maakte hij een tijdschrift. 

“Als onderpastoor en priester zette hij ook zijn litteraire gaven in om de gelovigen christelijke deugden bij te brengen. Hij richtte het gezinsblad Rond den Heerd op, waarin hij schreef over heiligen, lithurgische onderwerpen, flora, fauna en oude volksgezegden.” 

Later richtte hij het tijdschrift ‘Biekorf’ op. “Gezelle is altijd blijven doorstuderen, voornamelijk litteratuur. Vooral de ‘Vlaamse taal’ ging hem aan het hart. In Kortrijk begon hij een nieuw blad, getiteld Loquela en met een kring getrouwen legde hij een enorme verzameling woorden aan. Na zijn dood werden 150.000 ‘papierlingskes’ met woordverklaringen gevonden.” (Wikipedia: Guido Gezelle)

Aan erkenning geen gebrek. In Vlaanderen maar ook in Nederland zijn veel straten en pleinen naar hem vernoemd. Zijn geboortehuis in Brugge is sinds 1926 als museum ingericht. Er zijn meer dan 3400 composities gemaakt op zijn teksten. Zijn gedichten verschijnen in verzamelbundels en zangboeken in zowel Nederland als België. In de verzamelbundel ‘De Nederlandse Poëzie van de Negentiende en Twintigste eeuw in Duizend en enige gedichten’ van Gerrit Komrij (1980 Bert Bakker), staan 10 gedichten van Gezelle.

(verschijnt elke vrijdag)

DE EENZAAMHEID VAN VLAANDEREN 23

Graf van de Franstalige Vlaamse dichter Emile Verhaeren in een bocht van de Schelde bij het stadje Sint-Amands in Vlaams Brabant.
"Emile Verhaeren (Sint-Amands, 1885 -Rouen 1916) is een Franstalig Belgische auteur en een vertegenwoordiger van het symbolisme. Hij was dichter, schreef korte verhalen, kunstkritiek en toneel. Zijn werk is vertaald in 28 talen...Verhaeren debuteerde in 1883 met Les Flamandes, een naturalistische bundel geïnspireerd door de wellustige taferelen uit de Vlaamse schilderkunst van de 16e en 17e eeuw." (Wikipedia: Emile Verhaeren) 

Voor de Frans sprekende Vlaamse bourgeoisie was behoud van het Vlaams geen prioriteit. Daarvoor waren zij teveel vervreemd van haar culturele wortels en de Vlaamse taal. Bij gebrek aan onderlinge politieke en culturele binding en een intellectuele voorhoede was het Vlaams geen eenheidstaal maar versplinterd in tientallen dialecten waardoor men soms moeite had elkaar onderling te verstaan. Meer dan in Nederland kan men in Vlaanderen aan de tongval horen waar de spreker vandaan komt.

De Vlaamse Brabander Emile Verhaeren, geboren in het Brabantse dorp Sint-Amands aan de Schelde, waar hij een eigen museum heeft,  is een voorbeeld van de taal en cultuur vervreemding van de Vlaamse Bourgeoisie.

“Emile Verharen werd geboren op 21 mei 1855 als zoon van Henricus Verhaeren en Joanna de Bock. Zijn vader was een lakenhandelaar uit Brussel en zijn moeder hield een textielwinkel in Sint-Amands. Thuis wordt er Frans gesproken, zoals gebruikelijk in deze kringen. De jonge Verhaeren loopt zijn lagere school in Sint-Amands. Dit is de enige periode dat hij actief met het Nederlands in contact kwam. Hij volgt zijn humaniora in de Franse taal, eerst aan het Institut Saint-Louis in Brussel en daarna aan het Collège Sainte Barbe in Gent…Na zijn humaniora schrijft Verharen zich in 1875 in als student in de rechten aan de Katholieke Universiteit van Leuven Hij schrijft er zijn eerste gedichten en wordt een van de medewerkers van het studentenblad La Semaine des Etudiants….” (Wikipedia: Emile Verhaeren)

Als gevolg van de ontmanteling van het Koninkrijk der Nederlanden in 1830 raakte het Vlaams verder in het slop. In plaats van het Nederlands kwam nu het Frans als voertaal. De Nederlandse taaldwang van Koning Willem I verkeerde in een Franse taaldwang. De hoofdstad Brussel verfranste zodanig dat tweehonderd jaar later nog slechts ongeveer 10% van de Brusselaars Vlaams spreekt. Zelfs de eerste volledig Nederlandse Universiteit van Gent verfranste zodanig dat "tegen het einde van de negentiende eeuw de Vlaamse Beweging, onder impuls van Lodewijk de Raet begon pogingen te ondernemen om de Gentse universiteit te vernederlandsen.” (Wikipedia: Universiteit Gent). 

De Universiteit van Leuven werd dankzij het studentenprotest in het opstandige jaar 1968 met de leus “Leuven Vlaams” uiteindelijk een volledig Vlaamse universiteit. Voor de Frans sprekende studenten werd net over de taalgrens de nieuwe universiteit Louvain La Neuve (het Nieuwe Leuven) opgericht. Vergelijk dat eens met Nederland waar de Universiteiten intussen bereid zijn de Nederlandse taal in te leveren voor internationaal prestige en gewin. De Hollandse handelsmentaliteit heerst nu ook in de universiteiten.

De politieke en culturele taalgevoeligheid bij de Vlamingen heeft er toe geleid dat België uiteindelijk ook geografisch is opgedeeld in taalregio’s waartussen een heuse taalgrens loopt. In feite zijn die Gewesten (Vlaanderen en Wallonië) een soort taal thuislanden.Voor buitenstaanders misschien moeilijk te begrijpen, maar gezien de politieke situatie de beste oplossing tot nu toe. Het tweetalige Brussel is tussen die twee taalgemeenschappen een voortdurende twistappel. 

Na de Tweede Wereldoorlog gaat het groeiend Vlaams zelfbewustzijn gepaard met welvaartsgroei terwijl Wallonië moeite heeft om met de economische modernisering mee te komen. Tot overmaat van ramp is de Franse taal in de Europese Unie in het defensief gedrongen. De vraag is tot hoever de Vlamingen willen gaan in hun autonomie en zelfstandigheid. Wordt het uiteindelijk een onafhankelijk Vlaanderen met de opsplitsing van België tot gevolg? Of wordt het een confederaal België van twee onafhankelijke staten?

(verschijnt elke vrijdag)

FLANDERS-LAND 29 ( Voorjaar 2013 )

De A12 tussen Brussel en Londerzeel ligt er strak bij op een regenachtige voorjaarsdag,
23 mei 2013

Mijn postbus, St. Jozef -Londerzeel, 23 mei 2013

Hier schijnt de zon altijd, Opdorp, 25 mei 2014

Don't look so sip, Antwerpen, 26 mei 2013

Maïs aanplant, Buggenhoutse bos, 27 mei 2013

Dood Spoor, Oppuurs, 1 juni 2013

De Dichter aan de Schelde (Emile Verhaeren), Sint Amands 1 juni 2013

Muldersweg, Opdorp 1 juni 2013

DE FRANSTALIGE VLAAMSE DICHTER

Standbeeld van de Franstalige Vlaamse dichter Emile Verhaeren aan de Schelde bij St. Amands. Verhaeren staat vol in de wind. Zijn jas flappert in dezelfde windrichting als de beide vlaggen. Met zijn linkerhand houdt hij als het ware bezwerend een vel papier in de wind. Links de Belgische driekleur, rechts de Vlaamse leeuw. Symbolischer kan het niet. 

Dit uiterst merkwaardige beeld zie ik al jaren. Ik kom het tegen op mijn 'kleine Schelderondje', een van mijn fietsroutes langs de Schelde. Het beeld staat aan de Schelde voor een paar restaurantjes in de gemeente St. Amands. Ik weet dat het een beeld is van de dichter Emile Verhaeren (1855 – 1916) die in St. Amands geboren is. Een merkwaardig beeld voor een merkwaardige dichter want hij schreef zijn gedichten niet in het Vlaams maar in het Frans.

Dat is niet wat je verwacht van een Vlaming maar vroeger was dat normaal. Het Frans was de voertaal van de burgerij, ook in een dorp aan de Schelde. Op de lagere school sprak hij met zijn schoolvrienden wel het plaatselijke Vlaams, zo lees ik op de aan hem gewijde website. Daar lees ik ook dat zijn verfransing werd voltooid door een strenge jezuïtenopleiding in Gent. Toentertijd de normale gang van zaken.

Ondanks deze achtergrond heeft hij dus een standbeeld gekregen in zijn geboorteplaats en een museum. Natuurlijk stelt men zich nu de vraag of een Franstalige Vlaamse dichter wel zoveel eer bewezen moet worden? Je kunt je voorstellen dat Vlaamse nationalisten en puristen daar anders over denken. Niettemin zijn er Vlamingen die niet zo over hun eigen geschiedenis denken. Er is zelfs een Emile Verhaeren Genootschap dat het provinciaal museum Emile Verhaeren in St. Amands beheert.

Over de vraag of Emile Verhaeren nu wel of geen Vlaming is, schrijft het Genootschap het volgende:

Verhaeren, een Vlaming ?

Geen auteur, zelfs geen Nederlandstalige, heeft Vlaanderen met zoveel liefde als Verhaeren bezongen. Niettegenstaande zijn vernieuwingsdrang op artistiek vlak, was hij een kind van zijn tijd. Wie school liep, studeerde in het Frans. Wie schreef, schreef in het Frans. En wie schrijver werd, had nauwelijks een andere keuze dan te opteren voor het prestigieuze Frans.

Toch voelde Verhaeren zich Vlaming in hart en nieren (“et pourtant, je suis le fils de cette race ”). Zijn oeuvre wordt getekend door een immense liefde voor Vlaanderen, vanaf zijn debuutbundel Les Flamandes (1883) tot de vijfdelige cyclus Toute la Flandre (1904 - 1910). Maar Verhaeren moest ook ervaren dat zijn verzen en zijn proza het Vlaamse volk niet bereikten. Pas met de oprichting van het tijdschrift Van Nu & Straks (1893) kregen Vlaamse schrijvers de kans in het Nederlands te schrijven. Voor Verhaeren was het echter te laat om nog over te schakelen naar het Nederlands.

Maar deze sombere medaille heeft ook een lichtende keerzijde. De Fransschrijvende Verhaeren heeft Vlaanderen op de Europese literaire kaart gezet. Frans was immers de enige cultuurtaal waarin men heel Europa kon bereiken.

Een stukje boeiende geschiedenis over Vlaanderen. Je leest hier dat pas aan het einde van de negentiende eeuw Vlaamse schrijvers terecht kunnen in een eigen Vlaams tijdschrift. Vanuit Nederland is zoiets haast niet voor te stellen. Het had dan ook maar een haartje gescheeld of Vlaanderen zou volledig verfranst zijn, maar gelukkig is een moedertaal toch altijd taai genoeg om eeuwenlange verwaarlozing en onderdrukking te overleven. Voor ons Nederlanders toch een mooie bijkomstigheid. Dank zij de Vlamingen is het Nederlands taalgebied met 6 miljoen Nederlands sprekenden uitgebreid en loopt de taalgrens tot aan de Franse grens.

Ondertussen blijft het een merkwaardig beeld daar aan de Schelde. Waarom is Verhaeren met gestrekte arm afgebeeld alsof hij een vel papier, wie weet een gedicht, in de wind houdt. Wil hij het tonen aan de luchten, de wolken, de wind en misschien ook wel de Schelde of is het juist bedoeld als een bezwerend gebaar tegen mogelijke kwade krachten?