HET WEB DER SCHEPPING

petrus, 'Geometrische Compositie I, olieverf op canvas, 100x100 cm. Dit schilderij is ontstaan op basis van Piet Mondriaan's "Compositie met Gele Lijnen" (1933). Het staat aan de wieg van een Nieuwe Stijl.

 Je ziet het niet aan de schilderijen van Piet Mondriaan en toch is hij volgens kunsthistoricus Marty Bax (1956) in haar doorwrochte studie “Het Web der Schepping” wel degelijk een religieus schilder. Natuurlijk niet in de klassieke betekenis van het woord.

Je ziet op zijn schilderijen niet de gebruikelijke religieuze afbeeldingen en symbolen, noch Christelijk noch van andere godsdiensten. Integendeel Mondriaan is wereldberoemd om zijn abstracte kunst en daar is geen enkele klassieke religieuze verbeelding of symboliek in te vinden. 

Er zijn in die abstracte schilderijen ook geen verwijzingen in te vinden naar de werkelijke wereld. De schilderijen van Mondriaan zijn abstracter dan abstract. Ze zijn conceptueel in de puree vorm, gemoed en verstand komen er langs de weg van vlakken en lijnen, kleuren en compositie bij elkaar. Een religieus gemoed en een abstraherend verstand. 

Hoe dat zo gekomen is, is te zien aan de ontwikkelingsgang van zijn werk. Onder liefhebbers van kunst zijn de schilderijen van Mondriaan bekend waarop langzaam maar zeker een molen, een boom en zelfs de kerktoren van Domburg steeds abstracter worden verbeeld, almaar verder verwijderd raken van de fysieke figuratieve werkelijkheid.

De schilderijen zijn getuigen van een zoektocht naar een geestelijke wereld of moet ik hier zeggen, geestelijke waarheid, uiteindelijk een religieuze waarheid achter de fysieke wereld. 

Hij neemt niet langer genoegen met de fysieke werkelijkheid maar zoekt de werkelijkheid achter de materiële werkelijkheid. Zoals Plato in zijn beroemde allegorie van de grot beschrijft. Gevangenen in de grot zien de schaduwen in de grot aan voor de werkelijkheid. Wij zien net als die gevangenen de materiële werkelijkheid aan voor de echte werkelijkheid. Maar achter die werkelijkheid schuit de echte -geestelijke - werkelijkheid.

Het kan natuurlijk ook zijn dat dit allemaal slechts schilderkunstige “spielerei” is van Mondriaan, d.w.z. een beetje spelen met kleuren, lijnen en vormen dat zich diepzinniger voordoet dan het is? Dat is dus niet zo volgens Marty Bax.

In het hierboven genoemde boek analyseert ze grondig en uitvoerig de schilderloopbaan van Mondriaan waarbij ze vaststelt  dat hij zijn schilderkunstige leven lang geïnspireerd is geweest door de theosofie. Hij is zelfs tot aan zijn onfortuinlijke dood in New York (1872-1944)  lid geweest van de theosofische beweging. Zie daarvoor het Theosophical Society General Register 1875-1942. 

Je zou denken dat we nu weten waar de schilderkunstige inspiratie van Mondriaan vandaan komt, maar zo eenvoudig is het ook weer niet. Theosofie is geen duidelijk omlijnd geloof, geen kerk met afspraken, structuren, symboliek en regels en al helemaal niet met kerkleiders. De theosofie is een geestelijke stroming met net zoveel opvattingen als er leden zijn.

Theosofie betekent letterlijk “goddelijke wijsheid”. Theosofen veronderstellen dat er achter de feitelijke, waarneembare werkelijkheid een universele, tijdloze wijsheid bestaat. Het is geen vaststaand dogma maar moet opgevat worden als de zoektocht naar die diepere, verborgen waarheden achter het leven, waarbij wetenschap, religie en filosofie samengaan.

Dat is nogal wat. Daar kun je alle kanten mee op en dus blijft de vraag wat moet je er mee? Gelukkig heeft Mondriaan daar zelf over geschreven. Overigens geen gemakkelijk leesbare teksten. Ik heb daar onlangs nog (7 januari 2026) over geschreven in de blog ” Piet Mondriaan, geschilderd idealisme.”

Dat onze aardse werkelijkheid een mysterieuze werkelijkheid is waar geen eenvoudige verklaring voor is te geven, zeker niet wetenschappelijk ook al doet men nog zijn best in de fysica, de astronomie, de geologie en wat al niet meer, staat vast. 

Maar is dan de idee dat er een universele, tijdloze god of wijsheid of wat dan ook bestaat, waartoe we als mensheid op weg zijn, het antwoord? Het is een zekere zin een sprong in het duister die opnieuw allerlei vragen oproept. Hoe moeten we ons die universele, tijdloze werkelijkheid voorstellen?

Hier wordt het ene mysterie beantwoord met een nieuw mysterie maar wees gerust zo meent menig theosoof, we zijn als mensheid op weg dat mysterie op te lossen. Een kwestie van tijd en dan zullen we de wijsheid vinden. De geschiedenis van de mensheid wijst ons als het ware de weg. Het aloude idee van de vooruitgang, geestelijke vooruitgang vindt op deze manier zijn weg in de kunst.

Maar is er wel vooruitgang? Gaat de menselijke geschiednis ergens heen en zo ja waarheen dan? Materieel is er zeker vooruitgang maar of er geestelijke vooruitgang is, valt zeer te betwijfelen. Wie om zich heen kijkt ziet veel technologie en nieuwe technologische mogelijkheden die het leven een stuk aangenamer en comfortabeler maken maar brengen ze meer geluk en geestelijk welzijn. Je zou bijna het tegendeel gaan denken. 

Maar wat moet ik als kunstschilder die deze theosofische inspiratie ontbeert en niet de zoektocht deelt naar de universele wijsheid, wat moet ik dan met de schilderkunstige erfenis van Mondriaan? Kun je er als kunstschilder iets mee of is het beter dat we zijn erfenis koesteren in musea, mooi dat het geweest is, maar het past niet meer in onze tijd?

De vraag stellen is hem beantwoorden. Mondriaan kan ook zonder theosofische achtergrond een bron van schilderkunstige inspiratie zijn. Zijn opvatting dat de schilderkunst zich moet beperken tot de fundamentele beeldingsmiddelen die daar zijn, te weten lijn, vlak, kleur (een schilderkunstige heilige drieëeenheid) in een compositie samengebracht is en blijft een waardevolle richtsnoer voor nieuwe schilderkunst, wat mij betreft voor een Nieuwe Stijl als opvolger van De Stijl

Met die beeldingsmiddelen ben ik op zoek naar de beelding van geestelijke, spirituele en universele schoonheid.  Niet de fysieke werkelijkheid is langer mijn leidraad maar mijn ziel en mijn verstand. Zo bouw ik aan een nieuwe geestelijke kunst een Nieuwe Stijl gebouwd op de De Stijl van Mondriaan c.s.

DE 'KATHOLIEKE' VAN GOGH EN DE 'PROTESTANTSE' MONDRIAAN

Vincent Van Gogh, De aardappeleters, Nuenen 1885, Van Gogh museum Amsterdam

 

We hebben al vastgesteld dat Van Gogh en Mondriaan van dezelfde voorouders stammen, dat op zich is opzienbarend, en dat beiden eenBrabantse toets hebben. De Brabantse toets van Van Gogh kunnen we zien in een aantal schilderijen van hem waarvan de aardappeleters het meest bekend is. Je kunt dat schilderij enigszins beschouwen als een eerbetoon aan het Brabantse boerenleven. Het zou zo maar de Brabantse Nachtwacht kunnen zijn.

Van Gogh heeft het thema van de gezinsmaaltijd niet voor niets gekozen. Men deelt in gezinsverband het eenvoudige eten. Eten delen is het symbool bij uitstek voor solidariteit. De boerin links kijkt onderwijl met een zekere warmte naar haar man rechts van haar terwijl beiden uit dezelfde schaal een aardappel pikken. De boer rechts houdt zijn kom uitnodigend voor aan zijn vrouw terwijl zij bezig is koffie in te schenken, niet alleen voor zichzelf, maar voor allemaal.

Je zou hier het ritueel van de Katholieke mis in kunnen zien. De aardappel en de koffie staan dan voor het brood dat gebroken wordt, de koffie voor de wijn die geschonken wordt. Misschien overdreven maar Van Gogh als domineeszoon moet goed bekend geweest zijn met kerkelijke rituelen. Dus zo gek is het nog niet. Van Gogh is trouwens zijn hele verdere leven lang in alle opzichten trouw gebleven aan het thema van de eenvoud en de solidariteit. Uiteindelijk schilderde hij de schoonheid van het leven in al zijn eenvoud of het nu landschappen of portretten waren.

Piet Mondriaan,Ruitvormige Compositie met 2 lijnen, 1931 Stedelijk Museum Amsterdam

Mondriaan heeft hetzelfde gedaan maar op een abstracter  niveau. Van Gogh en Mondriaan waren immers beiden idealisten die hun leven lang gezocht hebben naar de zin van het leven. Beiden hadden daarbij als vertrekpunt het van thuis meegekregen Protestantse geloof. Beiden vonden uiteindelijk rust in de schilderkunst. Daarin konden ze hun idealisme, hun optimisme en hun levensovertuiging kwijt. Van Gogh is daarom alles behalve een plaatjesschilder en Mondriaan geen schilder van alleen maar vierkantjes en lijnen.

Beiden schilderden vanuit een geestelijke wereld die niet los stond van hun dagelijkse leven. Van Gogh is als kind van zijn tijd dichter bij de figuratieve kunst gebleven om zijn geestelijke leven te verbeelden. Mondriaan als kind van zijn tijd kwam uiteindelijk terecht in de abstracte kunst niet omdat dat mode was geworden maar omdat hij daarmee het beste zijn ideeën, zijn idealen, zijn geestelijke leven kon uitdrukken.

Je zou kunnen zeggen dat Van Gogh meer een Katholieke schilder is met zijn uitbundige vorm- en kleurgebruik als lofprijzing aan de schepping van mens en natuur. Mondriaan daarentegen is als zoon van een onderwijzer met zijn voorkeur voor abstractie, met zijn strakke lijnenspel, zijn primaire kleuren en eenvoudige vormen meer een Protestantse schilder. Daar waar Van Gogh op zijn doeken het eeuwige leven viert met aardse kleuren en vormen, viert Mondriaan datzelfde eeuwige leven met onaardse harmonie en schoonheid. Van Gogh is als een Katholieke kerk met zijn uitbundige rituelen, beelden en schilderijen. Mondriaan is als een Protestantse kerk met zijn nadruk op ruimte en eenvoud.