DWARS KIJKEN IN MUSEUM MORE TE GORSSEL 4

Museum More heeft een speciale tentoonstelling gewijd aan de drie realisten Jan Mankes, Dick Ket en Henk Helmantel. Ze hebben gemeen dat hun schilderijen de indruk wekken dat de tijd stil staat, tijd bevroren in de door hun geschilderde onderwerpen.

Dat maakt het tot beschouwende of meditatieve schilderijen. Dat effect wordt bereikt door elke illusie van beweging weg te laten, te schilderen met rustige, onzichtbare penseelstreken, een compositie te gebruiken die geen beweging suggereert, de dingen zo bewegingsloos mogelijk te schilderen, 'rustgevende' kleuren te gebruiken en harde, onrustige schaduwen en contrasten te vermijden. 

Tot slot en dat is het moeilijkste de onderwerpen moeten met liefde geschilderd worden. Met alleen techniek kom je er niet. Dat kan leiden tot slechts mooie, nietszeggende plaatjes en die zijn er al genoeg. Deze schilderijen zijn meer. Ze intrigeren en houden de kijker gevangen met de vraag waarom ontroeren mij deze dagelijkse, onbelangrijke dingen? Ik denk omdat ze het wonder van het zijn visualiseren en dat is kunst.

Jan mankes, Vrouw voor haar huis, 1914
Dit schilderij is een verwijzing naar en geïnspireerd op Het Straatje van Vermeer.
We kijken naar een gewone oudere vrouw die met zoiets banaals bezig is
als een doek of kleedje herstellen.
Een gewone steeds terugkerende activiteit waar de meeste mensen zorgeloos en
zonder nadenken aan voorbij gaan.
Voor Mankes net als voor Vermeer ligt de zin van het leven juist
in deze eenvoudige handelingen die met zoveel zorg en concentratie worden uitgevoerd.
De concentratie en de zorg verheffen de handeling tot een mysterie van het leven.
De handeling wordt aldus een van meditatie.

Jan Mankes, Jonge, witte geit, 1914
Dit schilderij mag gerust een meesterwerk genoemd worden dat op gelijke hoogte staat
met De Stier van Potter (1647) en Het Puttertje van Fabritius (1654),
twee hoogtepunten van de Nederlandse 17e eeuwse schilderkunst.
De laatste 2 schilderijen hangen in Het Mauritshuis.
Misschien is het een idee om de drie schilderijen bijeen te brengen in een tentoonstelling?
In dit schilderij is het geen handeling die ons tot meditatie aanzet
zoals het voorgaande schilderij "Vrouw voor haar huis",
maar de alom aanwezigheid van de geit zelf in zijn overdonderende schoonheid
van wit leven dat rust en waardigheid uitstraalt.
Mankes geeft de geit op dit schilderij een goddelijk aanzien.
Het schilderij leert ons dat deze geit ook een schepsel van God is
waarvoor slechts nederig ons hoofd kunnen buigen.

Dick Ket, Stilleven met Druiventros, 1934
De ongeordende stapel papieren en documenten verwijzen wellicht naar chaos van het leven,
de dagelijkse objecten op de chaotische stapel staan misschien symbool
voor het dagelijkse bestaan en de druiventros voor ons dagelijks eten?
Is dit ver gezochte symboliek?
Het museum vindt van niet zoals blijkt uit een tekst aan de wand:
"Ket was van de realisten op het eerste gezicht het meest 'realist',
maar kenmerkend voor zijn werk is de persoonlijke onderliggende symboliek.
Zijn benadering was niet in de eerste plaats een kwestie van stijl- of materiaal keuze,
 maar van een andere, meer liefdevolle houding tegenover de dingen
en van een bijna mystieke sensatie van kunst als uitdrukking van het universele."

Henk Helmantel, Stilleven met Kweeperen, 2012
Een mooi strakke compositie van 2 horizontale lijnen waar tussen het fruit
als het ware gevangen ligt. 
FDe bovenste horizontale lijn scheidt licht van donker.
Het fruit ligt in het licht tegen een rustgevend donker vlak.
Het fruit is "net echt geschilderd" en ligt rustig te wachten in al even rustgevend ligt.
De tijd staat stil.

Henk Helmantel, Romaans venster in de noordmuur van de kerk in Marusm, 1995.
Gene vluchtige blik en geen onmiddellijke uitdrukking van gevoel
maar meditatieve aandacht voor details, dat is wat dit schilderij van ons vraagt. 
Ik heb het schilderij niet thuis hangen maar ik denk dat het me
nooit zou vervelen om daar naar te kijken.
De compositie is met zijn 3 horizontale lijnen en 2 bogen
die elkaar vestreken rustgevend.
Ons oog gaat eerst naar het raam iets boven het midden
en begint dan rond te dwalen zonder gestoord te worden
door onrustige kleuren of te harde contrasten.

DWARS KIJKEN IN MUSEUM MORE TE GORSSEL 2

Co Westerik, Koekje in de Thee 11, 2007.
Dit is een mooi detail uit het dagelijks leven. Westerik vult het werk aan van zijn collega
voorganger Vermeer.
Vermeer schilderde personen, vaak vrouwen, die zich geconcentreerd wijden
aan een handeling zoals bijvoorbeeld het uitschenken van een melkkan
 of een vrouw die een brief leest. 
Westerik laat ons zo een handeling van dichtbij zien die met evenveel toewijding wordt
uitgevoerd als die van de vrouwen die Vermeer geschilderd heeft.
Westerik schildert die toegewijde aandacht met tere lijnen en voorzichtige -teogewijde- penseelstreken.
Ik weet niet of Westerik "de mens portretteert in mystiek verband"
en "met zijn werk uiting geeft aan ondefinieerbare emoties,
die ook voor de kijker alleen gevoelsmatig te begrijpen zijn
zoals te lezen staat op ene bijschrift in het museum
"maar dat hij  "toewijding", "aandacht voor gewone dingen" uitbeeldt is wel zeker.
Met dit schilderij als voorbeeld ga je beter kijken.

Pyke Koch, Rustende slaapwandelaarster IV, 1971
Een realistisch schilderij van een onrealistische situatie.
We zien een slapende vrouw (of is ze dood?) buiten op het gras
 in een zeer erotische houding. 
Ze is omringd door realistisch geschilderde voorwerpen als een kandelaar met gedoofde kaars,
een speldenkussen en een naaimachine. 
Me dunkt, metaforen voor de seks waarop ze met rood gelakte nagels ligt te wachten.
In de verte een ingewikkelde zendmast die naar ik veronderstel wacht op signalen van verlangen dan wel zulke signalen naar de hemel zendt. 
Geeft dit schilderij uiting aan onvervulde seksuele verlangens van de schilder zelf
of is dit een pure erotisch fantasieke?

Katinka Lampe, Zonder Titel, 2007
Niks om je aan vast te klampen behalve dit beeld van een gemaskerde vrouw die je
intens aankijkt van achter een zwart masker en met een al het haar bedekkende kap.
Hoewel het een olieverf schilderij is, lijkt het wel een waterverf schilderij op papier,
zo dun lijkt de verf te zijn aangebracht.
Vanwege het masker en de kap zweeft de afbeelding tussen wel en geen portret.
Aan de lippen te zien, lijkt het een vrouw te zijn.
Een nog jonge vrouw want de huid is nog gaaf en  de ogen staan nog helder.
Wil de vrouw niet gekend worden, of wil de schilder niet dat wij ze kennen?
Maar waarom dan toch een schilderij?
Een geheime geliefde?

Reimond Kimpe, Meisje voor het raam, 1943
Kimpe is een apart en boeiend figuur. 
Hij was een vroege Vlaamse activist (geboren in 1885) die na de Eerste Wereldoorlog
als ter dood veroordeelde vanwege zijn Vlaamse politieke activiteiten 
naar Nederland vluchtte.
Als lid van de Vlaamse Raad had hij mede 
de onafhankelijkheid van Vlaanderen uitgeroepen.
Een vroeg Vlaamse nationalist.
Hij had zoals veel Vlamingen uit die tijd sympathie voor Duitsland.
Ondanks dat het schilderij modern constructivistisch realistisch is,
heeft het een romantische uitstraling.
Een mooi gekapte jonge vrouw in een romantisch bloesje
waar je nog net de tepeltjes doorheen ziet,
een zeilschip met de Nederlandse vlag in top, een tulp,
een symbool van Nederland en een tuinhekje.
Het geheel omlijst door huiselijke gordijnen.
Vanwege de sentimentele symboliek zou je het als
Vlaamse-Nederlandse volksromantiek kunnen duiden.