GUERNICA

 

Ik denk dat het schilderij Guernica van Picasso voor Spanje net zo belangrijk is als de Nachtwacht voor Nederland. Het trekt in ieder geval net zoveel aandacht in het Museo Reina Sofia in Madrid. Picasso en Rembrandt behoren tot de grootste schilders van de wereld. Hun thema's zijn verschillend net zoals hun verfkunst. De Nachtwacht is portretkunst van het hoogste niveau. Het zou een saai schilderij zijn als Rembrandt er geen dynamiek in had gebracht door het plaatsen van de nachtwakers, en dan vooral de twee vooraan ent het raadselachtige meisje met de kip aan de gordel, alsof ze op weg gaan. Zelfs de lansen en geweren suggereren beweging. Die beweeglijkheid van de geportretteerden zien we ook in ene andere wereldberoemd schilderij "La Meninas" van Velazquez.  
Guernica is in zijn aard beweeglijk en gene portret of je zou het een portret van een bombardement moeten noemen. Picasso schildert het eerste bombardement ooit; een bombardement op het stadje Guernica tijdens de Spaanse burgeroorlog door Hitler's Luftwaffe. Het is een universele aanklacht geworden. Guernica is met zijn 27,3 vierkante meter een stuk groter dan de Nachtwacht met zijn 17,21 vierkante meter.

Voor schilders is de Guernica bijna een onuitputtelijke bron voor studie en inspiratie. Zo heeft Picasso voor altijd het onpeilbare leed vastgelegd van de moeder die haar kind verliest. Opvallend is de rol die de stier speelt. Zo te zien ontfermt hij zich over het leed van de moeder met het dode kind. De stier niet als offer maar als beschermgod. We zien voor haar op de grond een krijger liggen met een gebroken zwaard in zijn afgehouwen hand. Boven hem staat een paard in doodsangst. Helemaal bovenaan het schilderij brandt een lamp alsof Picasso nog eens wil benadrukken dat hetgeen zich afspeelt heel goed gezien moet worden.

Detail van het gebroken zwaard nog altijd stevig geklemd in de hand van de dode krijger. Wat betekent de vage bloem naast zijn hand? Is het een bloem voor de moedige krijger? Is het bedoeld als troost of is het de onverschilligheid van de natuur op het moment van vreselijk lijden bij de mensen? De uitvoering in tinten grijs en zwart met streepjes-accent versterkt de kracht van de scene.

Nooit is de smeekbede om hulp beter in beeld gebracht dan met de gezichten van deze twee vrouwen.  Het is op dit detail van het schilderij niet te zien maar de bovenste vrouw houdt een olielamp vast die als het ware licht moet werpen in de duisternis van het leed dat hun wordt aangedaan. De lijnen van de tekening zijn zoals in het hele schilderij trefzeker en worden verterkt door het gebruik van de schaduwkleuren. 

De wanhoop van deze vrouw is diep zwart. Er is nog slechts een heel klein raam boven haar waarvan we kunnen vermoeden dat daar nog licht is, maar of dat licht nog ooit deze wanhopige vrouw zal bereiken, is hoogst onzeker.

NACHTWACHT 0.2

Petrus Nelissen, 'Nachtwacht 0.2', olieverf op kaasdoek, &,5 x 1,2 meter

 

De Nachtwacht is en blijft een boeiend schilderij waar zowel inhoudelijk als schilderkunstig veel van te leren valt. Als je het schilderij nuchter van een afstand bekijkt is het een merkwaardige troep uitgedoste mannen, studentikoos bijna met daartussen slechts een enkele vrouw, een meisje nog. Wat zij daar precies doet, weet niemand en toch staat dat meisje is het volle licht van Rembrandt.

Nergens zie je de ernst van het nachtwaken terwijl die er wel is. Per slot van rekening zijn het ordetroepen. Rembrandt werd betaald voor het portretteren van de leden van de Nachtwacht en niet om hun taak als ordehandhavers in beeld te brengen. Wel suggereert hij dat de troep op weg is naar haar taak van nachtwaken.

Naar aanleiding van de reconstructie van de Nachtwacht, te zien in het TV programma ‘Het Geheim van de Meester’, kwam ik op het idee om een nieuwe nachtwacht te maken maar dan een die de ordehandhavers tijdens de uitvoering van hun werk in beeld brengt.

Op basis van foto’s heb ik schilderkunstig een tafereel geconstrueerd waarop de nachtwakers van nu bezig zijn. Mijn schilderkunstige aanpak was niet Rembrandtiaans. Niet de illusie van werkelijkheid met licht en donker en echte mensen staat voorop maar het drama van ordehandhaving wat hoe dan ook altijd een kleine oorlog is tussen handhavers en verstoorders met de altijd aanwezige de onschuldige toeschouwers en nieuwsgierigen.

Voor de compositie heb ik mij laten inspireren door Picasso’s geniale en reusachtige schilderij ‘Guernica’. Zijn schilderij is een aanklacht tegen het bombardement van het stadje Guernica door Hitler’s luchtmacht tijdens de Spaanse burgeroorlog. Dat staat ver af van de handhaving van een demokratische rechtsorde. Guernica verbeeldt de vernietiging van een stad zoals het Russisch leger nu doet in Marioepol en andere Oekraïnese steden. 

Niettemin is de revolutionaire compositie van Picasso's Guernica goed bruikbaar om een eigentijds tafereel te construeren met in het centrum het drama van ordehandhaving. Picasso weet ondanks de gecompliceerde compositie de eenheid van het enorme doek te bewaren. Hij doet dit door het schilderij in zwart-wit tinten uit te voeren. Ik heb daarentegen gekozen voor een balans tussen verschillende kleuren om de eenheid van het doek te bewaren. 

Guernica meet 3,49 x 7,77 meter ofwel 27,12 vierkante meter verf.  De Nachtwacht meet 3,63 x 4,37 ofwel 15,9 vierkante meter verf. In vierkante meters verf is ‘Guernica’ bijna 2x zo groot als De Nachtwacht. Nachtwacht 2.0 meet slechts 1,5 x 1,2 meter ofwel nog geen twee vierkante meter verf (1,8 m2).

De ook in Nachtwacht 0.2 aanwezige vrouw, ze loopt als het ware het tafereel binnen, is een verwijzing naar Venus, de godin van de Liefde op het schilderij ‘De Geboorte van Venus’ van Sandro Botticelli gemaakt in 1485-1486. Dat schilderij meet 1,72 x 2,78 meter ofwel 4,8 vierkante meter. Ze verwijst ook naar Rembrandt’s meisje op zijn Nachtwacht. Als naakte vrouw is zij het symbool van kwetsbaarheid. Met haar telefooncamera in de aanslag is zij meteen ook een eigentijdse toeschouwer.

OP WACHT ( EXPOSITIE "HOMMAGE AAN REMBRANDT IN K26)

petrus nelissen, "Op Wacht", ingekleurde digitale fotocollage geprint op canvas, 2019, 95x80 cm

Behalve de titel "Op Wacht" heeft de foto collage nog meer gemeen met De Nachtwacht van Rembrandt. Net als op De Nachtwacht poseert ook op de foto collage een compagnie. Op de voorgrond een informele foto van een aantal soldaten van de compagnie. Op de achtergrond een meer formele foto in uniform, maar ook weer niet al te militair formeel. Alleen de man rechts op de foto staat er militair bij. Hij staat zogezegd op wacht.

Ondanks dat het om militairen gaat, zijn De Nachtwacht en Op Wacht geen militaristische afbeeldingen. Een buitenstaander (bijvoorbeeld een Engelsman) zou zelfs van een ongeregeld zootje kunnen spreken. Het gaat er ontspannen en vrolijk aan toe op beide werken. Militaire discipline en orde zijn er ver te zoeken. Uit de beide werken spreekt dat Nederland geen militaristisch land is.

Net als in De Nachtwacht ontbreekt in Op Wacht de mascotte niet. Deze keer geen meisje in een wijde goudgele rok zoals bij Rembrandt maar een jonge in het zwart geklede vrouw, de vriendin van een van de soldaten op de foto. Veel soldaten hadden een foto van hun vriendin op zak als een soort mascotte, als bescherming tegen het ongeluk van de oorlog.

Deze collage is samen met andere werken te zien op de Expositie "Hommage aan Rembrandt" in K26 dat is geopend van donderdag tot en met zaterdag van 13:00 tot 17:00 uur.

DE EENZAAMHEID VAN VLAANDEREN 35

Het schilderij 'de Nachtwacht' (1639-1642) van Rembrandt van Rijn
is een schilderkunstige snapshot van een schutterij die meer weg heeft
van een gezelligheidsvereniging dan van een bewapende stadsmacht.
Het is een toneelstuk waarin de spelers met vele bravoure poseren in hun beste kleding,
die meer getuigt van modebewustzijn dan militaire effectiviteit, 
 terwijl ze druk doende zijn met hun requisieten 
zoals geweren, vaandels en trommels. 
Enige militaire dreiging gaat er niet van uit.
Dit nationale icoon bevestigt dat Nederland van bluf en bravoure houdt
en niks heeft met echt militair machtsvertoon en zo nodig geweld.
Lees HIER meer over De Nachtwacht.

Als zeevarende mogendheid was De Republiek en zijn opvolger Het Koninkrijk der Verenigde Nederlanden wars van continentale betrokkenheid. De zee gaf  Nederland nu eenmaal meer mogelijkheden voor handel en rijkdom dan het vasteland. Om je overzeese bezittingen en vrijhandel beschermen heb je eerder een zeemacht dan een landleger nodig. Als zeemacht schuwde De Republiek zelfs piraterij niet om rivalen als Engeland en Spanje moeilijk te maken.

Het gebrek aan een traditie in de landmacht wreekte zich met de Franse bezetting van Nederland aan het eind van 18e eeuw en bij de kort daar opvolgende opstand bij de Belgen. Toen het conflict militair moest worden uitgevochten bleek Koning Willem I een politieke én militaire stuntelaar te zijn. En niet alleen hij. Veel Nederlanders hadden geen zin in oorlog met de Belgen. Dat kost geld en Nederlanders verdienen liever geld. De Belgische opstand werd een afgang voor het koninkrijk Nederland maar daar willen we als natie liever niet aan herinnerd worden. Veel Nederlanders kijken dan ook met een zeker dedain neer op België als het landje dat eigenlijk nooit had mogen bestaan.

“Het weifelende en onhandige optreden van Willem I en zijn zonen leidde in september 1830 tot een definitieve breuk. Enerzijds had Willem I wel al in juni 1830 de onbeperkte taalvrijheid weer ingevoerd en het Filosofisch College voor priesters afgeschaft. Anderzijds liet hij noch persvrijheid, noch een staatshervorming toe… In Holland zorgden de onlusten in het Zuiden voor een nieuwe sympathie voor de koning en was er grote aanhang voor een stevig optreden tegen het ‘muitzieke Belgenrot’. Dit accentueerde de tegenstelling tussen noord en zuid waardoor de opstand een nationalistisch karakter kreeg…Toen het regeringsleger (waarvan 2/3 Zuid-Nederlanders) na vier dagen strijd, met honderden doden en gewonden aan beide zijden, in de nacht van 26 op 27 september opbrak, begon de scheiding pas goed. Tijdens deze gevechten kwam een revolutionaire regering tot stand: het Voorlopige Bewind. Op 4 oktober riep deze de onafhankelijkheid va België uit.” (Wikipedia: Belgische Revolutie)

De Koning wilde zich nog niet neerleggen bij zijn verlies en organiseerde in augustus 1831 toch nog een Tiendaagse Veldtocht die militair uiteindelijk weinig voorstelde. Niettemin vonden de Fransen dat het welletjes was geweest. Als geïnteresseerden in een onafhankelijk België binnen hun invloedssfeer trokken ze met een forse legermacht het nieuwe land binnen. Willem I trok zich meteen terug tot in Noord-Brabant. 

Franse troepen namen de citadel van Antwerpen wekenlang onder vuur en in 1832 viel de enige nog in Nederlandse handen zijnde stad in Franse handen. Daarmee viel het doek definitief over het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden en moesten de Vlamingen het verder alleen rooien in hun nieuwe onafhankelijk land België.

Net zoals tijdens de Tachtigjarige oorlog markeerde ook nu weer de val van Antwerpen de scheiding tussen de Noordelijke en Zuidelijke Nederlanden.

(verschijnt elke vrijdag)

DE NACHTWACHT

Rembrandt van Rijn, 'De Nachtwacht (1639 - 1642), Rijksmuseum

Rembrandt's 'Nachtwacht' is onze nationale trots en onze identiteit. Dat mag ook wel want het is een schilderkunstig meesterwerk dat er mag wezen. Het Rijksmuseum in samenwerking met de media, met voorop het NOS journaal, hebben ons dat de afgelopen dagen weer eens duidelijk gemaakt met beelden van de verhuizing van het schilderij terug naar zijn vaste plek in het verbouwde Rijks. Er zijn niet veel landen die op zo'n kunstwerk kunnen bogen. Spanje heeft zijn 'Guernica' van Picasso en uiteraard 'las Meninas' van Velazquez. Ik weet niet welk van de twee de Spanjaarden als hun nationaal symbool zien. Italië heeft de Sixtijnse kapel met zijn plafondschilderingen van Michelangelo en Frankrijk natuurlijk zijn revolutionaire schilderij 'la Liberté guidant les peuple' van Eugène Delacroix. Ik meen dat voor de Engelsen 'The Hay Wain' van John Constable hun nationale trots en identiteit is. Merkwaardig genoeg een romantisch schilderij van het leven op het platteland. Zou dat te maken hebben met de Engelse hang naar verleden en traditie?

Van een hang naar het verleden hebben wij in Nederland een stuk minder last. We mogen daarom blij zijn dat we de Nachtwacht nog hebben en waarderen. Voor hetzelfde geld was het al lang geleden verkocht vanwege broodnodige bezuinigingen of de waan dat we vooral vooruit moeten en dus alles wat achter ons ligt zoveel mogelijk moeten opruimen. Plaats maken voor de moderniteit is immers het devies van onze vooruitstrevende (politieke) elite, zeker als het verleden geld kost. Soms verdenk ik onze leiders ervan dat ze uit gebrek aan kennis, inzicht en wijsheid van Nederland het liefst een land zonder geschiedenis zouden willen maken behalve natuurlijk als het over henzelf gaat.

Wat zegt de Nachtwacht nog meer over ons behalve dat een van de grootste schilders ooit in Amsterdam heeft gewerkt en gewoond? Om te beginnen is De Nachtwacht niet de echte naam van het schilderij maar een bijnaam die het ruim 100 jaar later kreeg. In de loop der jaren was de verf donkerder gekleurd waardoor het tafereel een wat nachtelijk karakter kreeg. Maar is dat de enige reden? Zou het niet kunnen zijn dat veel mensen het tafereel herkennen als een nachtelijk tafereel zien? Het tafereel heeft toch ook veel weg van een gezellig feestje, van een gezellig samen zijn? Zien we niet een wat zenuwachtige spanning van een wat uitgelaten groep met vooraan twee feestelijk uitgedoste mannen?

Volgens de overlevering heeft Rembrandt 'De compagnie van kapitein Frans Banning Cocq en Luitenant Willem van Ruytenburgh' geschilderd. Zo'n compagnie werd een schutterij genoemd, wat we tegenwoordig een burgerwacht zouden noemen. Rembrandt heeft ze niet in de gebruikelijk opstelling van het groepsportret geschilderd, tot teleurstelling van veel leden van de compagnie, maar als een groep die zich voorbereid op een optocht door de stad. Dat brengt ondanks alle voornaamheid die de mannen uitstralen een zekere spanning en uitgelatenheid met zich mee.

We zien dus een momentopname (een Rembrandtsiaanse snapshot) van een schutterij die de militaire taak had om indien nodig de stad te verdedigen. Maar er is niks militaristisch aan de groep, zelfs niet aan de twee leiders vooraan en ook zelfs niet aan de wapens. Er gaat ook geen enkele dreiging vanuit. De wapens geven veeleer de indruk attributen te zijn die nu eenmaal bij een feestelijke verkleedpartij horen. In een land met een militaire traditie zoals bijvoorbeeld onze buurlanden Engeland, Frankrijk en Duitsland zou een dergelijke schutterij zich met meer militair vertoon opstellen om daarna in marsorde met trots geheven vaandel, dreigend tromgeroffel en de geweren geschouderd door de stad te marcheren zodat de burgers zouden zien dat als het er op aan zou komen, zij hun mannetje zouden staan. Wat je hier ziet is bravoure, drukke zenuwachtigheid, wanorde (een doodzonde voor elke militaire ziel) en licht opgeblazen voornaamheid. Als je niet beter wist zou je kunnen denken aan een verkleedpartij.

De Nachtwacht laat zo zien -bewust of onbewust – dat Nederland geen land is met een militaire traditie, met gevoel voor heldendramatiek, zelfs niet voor dramatiek in het algemeen. Het enige drama wat ons bezighoudt is de voorbereiding op een parade die militair moet lijken maar het niet is. De Nachtwacht is een groot uitgevallen anti-militaristische spotprent. Hulde aan Rembrandt die dat zo te zien haarfijn heeft aangevoeld.